Главная / Биология / Саңырауқұлақтардың көптүрлігі

Саңырауқұлақтардың көптүрлігі

 Ñàáà?òû? òà?ûðûáû: Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ê?ïò?ðë³ë³ã³ Ñàáà?òû? ìà?ñàòû: Á³ë³ìä³ë³ê: 1. Òàáè?àòòû? ñûðëàðûí àøà îòûðûï, ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ò?ðëåði òóðàëû áiëiìäåð³í êå?åéòiï, ?øòàñòûðó. Äàìûòóøûëû?: 2. Î?óøûëàðäû òîï?à á?ëiï, æåóãå æàðàìäû, æàðàìñûç æ?íå óëû ñà?ûðàó??ëà?òàð ìåí ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà?òàð òóðàëû ??ûìäàðûí êå?åéòó, äàìûòó, àë?àí áiëiìäåðií øû?äàó. Ò?ðáèåë³ê: 3. Î?óøûëàðäû òàáè?àòòû ñ?þãå ò?ðáèåëåó, ï?íãå äåãåí ?ûçû?óøûëû?ûí àðòòûðó?à áàóëó. Ñàáà?òû? ò?ði: àðàëàñ ñàáà? Ê?ðíåêò³ ??ðàëäàð: 6 - ñûíûï î?óëû?û, ïëàêàòòàð, ñóðåòòåð, èíòåðàêòèâòi òà?òà, êîìïüþòåð, À3, À4 Ï?íàðàëû? áàéëàíûñ: Ãåîãðàôèÿ Ñàáà?òû? áàðûñû: I. ?éûìäàñòûðó êåçå?i II. ?é òàïñûðìàñûí òåêñåðó ².«Ê³ì òàï?ûð» îéûíû 1. Òà?àìäàðäû á?ëä³ðåò³í ?àíäàé çå? ñà?ûðàó??ëà?òàðû áàð? 2. Çå? ñà?ûðàó??ëà?òàðûíû? ?àíäàé ò?ðëåð³ áàð? Îëàðäû? á³ð³íåí  á³ð³í³? àéûðìàøûëû?û íåäå? 3. Ìóêîðäû? ïåíèöèëèííåí àéûðìàøûëû?û ?àíäàé? 4. Çå? ñà?ûðàó??ëà?òàðûíû? òàáè?àòòà æ?íå øàðóàøûëû?òà ?àíäàé ìà?ûçû áàð? 5. Çå? ñà?ûðàó??ëà?òàðûíûàí ?àëàé ñà?òàíó?à áîëàäû? 6. 1929 æ. òàáè?è ïåíèöèëèí á?ë³ï àë?àí ?àëûì ê³ì? ?ø òîï?à î?óøûëàðäû á?ëåìiç: ² òîï: Æåóãå æàðàìäû ñà?ûðàó??ëà?òàð ²² òîï: Óëû ñà?ûðàó??ëà?òàð ²²² òîï: Ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà?û Á?ã³íã³ ñàáà?ûìûçäû? òà?ûðûáû: Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ê?ïò?ðë³ë³ã³ (ìà?ñàòûìåí òàíûñòûðó) Êiðiñïå Ì??àëiì: Î?óøûëàð á?ã³í ñàáà?ûìäû «Òàáè?àò» òóðàëû ?ëå?ìåí áàñòà?ûì êåëiï îòûð: Òàáè?àòòû? àðàéëàíñûí àæàðû Áîëìàñà åêåí òàðòàð îíû? àçàáû Òàáè?àò?à òàçàëû?òû òàðòó åò Òàð?àìàñûí à? ìåí ??ñòû? áàçàðû  äåé îòûðûï Òàáè?àò  Àíàíû ?îëûìûçäàí êåëãåíøå àÿëàï, ñà?òàñà? áîëàøà?ûìûçäû? ?ëêåí êåëåøåãi äåï ò?ñiíiï, á?ãiíãi ñàáà?ûìûçäû áàñòàéìûç. Æåóãå æàðàìäû ñà?ûðàó??ëà?òàð  ?îçû??éðû?( øàìïèíüîí) ??ðàìûíäà ?àðàøiðiãi ìîë, ûë?àëäû òîïûðà?òà ?ñåäi, îðìàíäà, øàë?ûíäû?òà, áà?øà ?ñiìäiêòåðiíi? àðàñûíäà êåçäåñåäi. Ñîíäû?òàí îíû? ê?äiìãi ?îçû??éðû?, øàë?ûíäû? ?îçû??éðû?, îðìàí ?îçû??éðû?û äåãåí ò?ðëåði áàð. ?àëïà?ûíû? ?ñòi?ãi áåòi à?, àñòû??û æà?û ?àòïàðëû, ?ûç?ûëò ò?ñòi. ?àëïà?ûíû? äèàìåòði 15 ñì, äi?ãåãiíi? ?çûíäû?û 10 ñì, åíi 2 - 2, 5 ñì - ãå æåòåäi. ??ðàìûíäà 20 - 30% í?ðóûç, ìàé, ìèíåðàëäû çàòòàð, ä?ðóìåíäåð, ìèêðîýëåìåíòòåðäåí  òåìið, êàëüöèé, ìûðûø, éîä, êàëèé, ôîñôîð áàð, ñîíäû?òàí æåóãå æàðàìäû ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? 300 - ãå æóû? ò?ðëåði áåëãiëi. À? ñà?ûðàó??ëà? ?àéû?, åìåí, øûðøà, ?àðà?àé, øàìøàò, ?àðà?àø, øà?àí à?àøòàðûíû? àñòûíäà ?ñåäi. ?àéû? ìà?ûíäà ?ñêåí ñà?ûðàó??ëà? ?àëïà?ûíû? ?ñòi?ãi áåòià?øûë - ñ?ð?ûëò, àñòû??û æà?û  à?, õîø èiñòi. ?ñiï ò?ð?àí æåðiíå ?àðàé ò?ñòåðiäå ??áûëìàëû. Äi?ãåãiíi? ?çûíäû?û 10 ñì, ?àëïà?ûíû? äèàìåòði 20 ñì. ?àéû? ñà?ûðàó??ëà?û  ?àéû?äû îðìàíäà òîïûðà?òû? æûëûëû?û 10  16 0 Ñ - äà, ûë?àëäûëû?û 53  98 % - ?à æåòêåíäå äàìè áàñòàéäû. Äi?ãåãiíi? áèiêòiãi 4 - 15 ñì, æóàíäû?û 1 - 3 ñì, ?àëïà?ûíû? äèàìåòði 5 - 15 ñì, 10 ê?í iøiíäå òåðiï àëìàñà æåóãå æàðàìñûç áîëûï ?àëàäû. ?àéûííû? òàìûðûìåí ñåëáåñiï ìèêðîçà ò?çåäi, à?àø?à ïàéäà êåëòiðåäi. Êåïòiðiëãåí ñà?ûðàó??ëà?òû? ?óàòòûëû?û áàêëàæàí ìåí ?àðàáèäàé íàíûíû? ?óàòòûëû?ûìåí òå? ò?ñåäi. ?àéû? ñà?ûðàó??ëà?ûí êåïòiðãåíäå ?àðàÿäû. Ê?çãi ò?áiðòåê ( îñåííèé îïåíîê) - ?òå òåç ?ñåäi, ??ðàìûíäà ñó  91, 4 %, í?ðóûç - 2, 6 %, êðàõìàë, ?àíò - 3, 8 %, ìàé - 0, 4%, ò?ç  0, 8%, æàñóíû? - 0, 9%. Ò?áiðòåãiíäå à?ò?ñòi æàð?à?òû áåëäåóøåñi áàð. ?óàòòûëû?û ñ?áiç, îðàìæàïûðà?, ?èÿð, ?ûçàííàí ?ëäå?àéäà æî?àðû ñàíàëàäû, îë àéðàííû? ?óàòòûëû?ûìåí ïàðàïàð êåëåäi. Æåóãå æàðàìñûç óëû ñà?ûðàó??ëà?òàð  Óëû ñà?ûðàó??ëà?òàð?à øûáûíæ?ò ( ìóõîìîð), áîç àðàì??ëà? ( ïîãàíêà), æàë?àí ò?áiðòåê ( ëîæíûé îïåíîê), æàë?àí ò?êiæåì ) ëîæíàÿ ëèñè÷êà) æ?íå ò. á. Øûáûíæ?òòû? ò?ðëåði: ?ûçûë øûáûíæ?ò, ñ?ð?ûëò - ?î?ûð øûáûíæ?ò, ïîðôèð øûáûíæ?òû, à? ?àëïà?øàëû ñàñû? øûáûíæ?ò, áîç?ûëò  ñàðû øûáûíæ?ò æ?íå ò. á. Øûáûíæ?ò ñà?ûðàó??ëà?ûíû? ??ðàìûíäà øûáûíäû ?ëòiðåòií óëû çàò « ìóñêàðèí» àëêàëîèäû áîëàòûíûí àíû?òàëäû. Ê?áiíåñå øûðøà, ?àðà?àé, áàë?àðà?àé îðìàíäàðû ìåí ?àéû? à?àøòàðûíû? æàðû? ê?ï ò?ñåòií àøû? àëà?äàðäà ?ñåäi. ?ûçûë øûáûíæ?òòû? äèàìåòði 20 ñì - äåé, ?àëïà?û ê??ãiðò  ?ûçûë ò?ñòi, ?ð æåðiíäå ñ?éåë ò?ðiçäi à? äà?òàðû æóûëûï êåòåäi. Óû òåç ?ñåð åòåäi, àäàì ò?íøû?ûï, òûíûñ àëóû íàøàðëàéäû, ñi?iði òàðòûëûï, òàëûï ?àëàäû. Åðòåäå øûáûíæ?òòàí æàñàë?àí ïðåïàðàòòàðäû áåçäi? iñói, ?êïå àóðóû, æ?éêå æ?éåñi àóðóëàðûíà ?àðñû ïàéäàëàí?àí æ?íå øûáûí, ?àíäàëà, á?ðãå ñèÿ?òû çèÿíäû æ?íäiêòåðäi ?ëòiðó ?øií ?îëäàí?àí. ?àçiðãi êåçäå ìåäèöèíàäà ò?ðëi ïðåïàðàòòàð ?çiðëåó ?øií øèêiçàò ê?çi áîëûï òàáûëàäû. Áîç àðàì??ëà? ( áëåäíàÿ ïîãàíêà)  à?, ñàð?ûø, æàñûëäàó, ñ?ð?ûëò  à?øûë ò?ñòi ?àëïà?ûíû? ?ñòiíäå ìà?òà ò?ðiçäi ?àáûðøà?òû à? æàð?à?òàðû áàð. Äi?ãåãiíäå æàð?à?òû áåëäåóøåñi áîëàäû. Ò?ï æà?ûí ?àëòà ò?ðiçäi æàìûë?û ?àïòàéäû. Ê?áiíåñå æàëïà? æàïûðà?òû æ?íå ?ûë?àí æàïûðà?òû îðìàí øåòiíäå ?ñåäi.. ??ðàìûíäà « ôàëëîèäèí» àëêàëîèäû áîë?àíäû?òàí ?òå óëû ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ?àòàðûíà æàò?ûçàäû. Ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà?òàð - ò³ð³ à?çàëàðäû? äåíåñ³íäå ?ñ³ï æåò³ë³ï, ò³ð³ æàñóøàëàðäû? à?çàëû? çàòòàðûìåí ?îðåêòåíåä³. Æàçäà ?ð ò?ðë³ ?ñ³ìä³êòåðä³? æàïûðà?òàðûíà àïïà? ?í ñåó³ï òàñòà?àí ñèÿ?òû áîëàäû. Îíû? ê?çä³ê áèäàé, ?àðà áèäàé ñàáà?òàðûíàí åìåí æàïûðà?òàðûíà ìà?òà ò?ð³çä³ áîëûï ò?ð?àíûí áàé?àó?à áîëàäû. Á?ë à??íòà?ñà?ûðàó??ëà?òàðûíû? æ³ïøóìà?òàðû. Îëàð ?ñ³ìä³êò³? æàïûðà?, ñàáà?ûíà æ³ïøåëåð³í æ³áåð³ï, æàñóøàíû? à?çàëû? çàòòàðûìåí ?îðåêòåíåä³. Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ê?ïòåãåí ò?ð³ àäàì?à æ?íå øàðóàøûëû??à çèÿí êåëò³ðåä³. Ò³ð³ à?çàíû? äåíåñ³íäå ?ñ³ï æåò³ë³ï, ò³ð³ æàñóøàëàðäû? à?çàëû? çàòòàðûìåí ?îðåêòåíåò³í ñà?ûðàó??ëà?òàð ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà?òàð äåï àòàëàäû. ?àëïà?øàëû ñà?ûðàó??ëà?òû? ??ðëûñû 1  ?àëïà?øà 2  ?àëïà?øà àñòû 3  áåëäåóøå ñà?èíà 4  ò?áiðòåê 5  ò?áiðòåê æiïøåñi 6  æiïøóìà? 7  æiïøå Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? ò?ðëåð³ ? Æåóãå æàðàìäû ñà?ûðàó??ëà?òàð ? Óëû ñà?ûðàó??ëà?òàð ? Ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà?òàð Æåóãå æàðàìäû ?àëïà?øàëû ñà?ûðàó??ëà?òàðäû òåðó êåçiíäå ?àíäàé åðåæåëåðäi ñà?òàó ?àæåò åêåíií àéòû?äàð Æàóàáû: Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû òåðãåíäå æåóãå æàðàìäûñûí óëû ò?ðiíåí àæûðàòà áiëó êåðåê. Òåðãåí êåçäå òîïûðà?òà ê?ðiíáåé æàòàòûí æiïøóìà?òû çà?ûìäàï àëìàñ ?øií, ñà?ûðàó??ëà? ò?áiðiíi? ò?áiíåí ïûøà?ïåí àáàéëàï ?èûï àë?àí æ?í. ²². Ìà?ûíàíû òàíû (ì?ò³íìåí æ?ìûñ) «Êóáèçì» ?ä³ñ³ Ñèïàòòà Áàÿíäà Ñàëûñòûð Çåðòòå Î?óøûëàð ì?ò³íìåí ?îñûìøà òàíûñûï, ò?ñ³íãåíäåð³í ïîñòåðãå ñàëûï ?îð?àéäû. ²²². Çåðòõàíàëû? æ?ìûñ ¹14 ?àëïà?øàëû ñà?ûðàó??ëà?òû? ñûðò?û ??ðëûñûí àíû?òàó ²?. Òîïòû? æ?ìûñ Ñ?éêåñòåíä³ðó òåñò³ 1. Ñèìáèîç ----------Õëîðîïëàñòàðû áîëìà?àíäû?òàí æ?ðìåéä³ 2. Ìèêîðèçà --------Ñïîðà ò?ç³ëåò³í îðûí 3. Ñïîðàíãèé ------Åê³ à?çàíû? ïàéäàëû ñåëáåñó³ 4. Ìèêîëîãèÿ ------Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû? à?àø òàìûðûìåí ñåëáåñó³ 5. Ôîòîñèíòåç -----Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû çåðòòåéò³í ?ûëûì ?. ?îðûòûíäûëàó: «Ìåí ñà?àí, ñåí ìà?àí» îéûíû Òîïòàð á³ð - á³ð³íå ñ?ðà? ?îéûï æàóàï áåð³ï îòûðàäû. Ñàáà?òû ñ?ðà?òàð àð?ûëû áåê³òó 1. Ñà?ûðàó??ëà?òàðäû çåðòòåéò³í ?ûëûì ìèêîëîãèÿ ÕIÕ ?. ï. á. 2. Ñà?ûðàó??ëà? æàñóøàñûíäà æèíàëàòûí ?îðåêòiê ?îð çàòûíû? àòàóû ãëèêîãåí 3. Òàëøû?û áàð ñïîðàíû? àòàóû çîîñïîðà 4. Ñïîðàëàð ò?çiëåòií îðûí ñïîðàíãèé 5. Íàí àøûòó?à ïàéäàëàíûëàòûí ñà?ûðàó??ëà? ?àíòòû 6. Ê?ãiëäið çå? ñà?ûðàó??ëà?ûíû? àòàóû ïåíèöèëë 7. Ëèìîí ?ûø?ûëû àëûíàòûí ñà?ûðàó??ëà? àñïåðãèë 8. ?àëïà?øàëû ñà?ûðàó??ëà?òû? æåìiñòi äåíåñi íåäåí ò?ðàäû? ?àëïà?, ò?áiðòåê 9. Ñà?ûðàó??ëà?òû? ?ñiìäiêïåí ñåëáåñói ìèêîðèçà 10. ?àëïà?øàëû ?ûçûë ò?ñòi óëû ñà?ûðàó??ëà? øûáûíæ?ò 11. ?àëïà?øàëû ñà?ûðàó??ëà?òû? òîïûðà? iøiíäå ê?ðiíáåé æàòàòûí á?ëiãi æiïøóìà?, æiïøå 12. ?àéû???ëà? ñà?ûðàó??ëà?û óëû ìà, óñûç áà? óñûç 13. Áèäàé ìàñà?ûí çà?ûìäàéòûí ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà? ?àðàê?éå 14. Æ?ãåði ñîáû?ûíäà áîëàòûí ïàðàçèò ñà?ûðàó??ëà? ?àðàê?éå ?îðûòûíäû: Ñàáà??à áåëñåíå àðàëàñ?àí, ñ?ðà?òàð?à æàóàï áåðãåí î?óøûëàð?à áà?à ?îéûï, ñàáà?òû ?îðûòûíäûëàéìûç. ?éãå òàïñûðìà: Ì?òiíäi î?ó, ñóðåòòåðìåí æ?ìûñ æàñàó. ?òêåí ñàáà?òû ?àéòàëàï êåëó. 
Саңырауқұлақтардың көптүрлігі
  • Биология
Описание:

Табиғаттың арайлансын ажары
Болмаса екен тартар оның азабы
Табиғатқа тазалықты тарту ет
Тарқамасын аң мен құстың базары – дей отырып Табиғат – Ананы қолымыздан келгенше аялап, сақтасақ болашағымыздың үлкен келешегi деп түсiнiп, бүгiнгi сабағымызды бастаймыз.
Жеуге жарамды саңырауқұлақтар – қозықұйрық( шампиньон) құрамында қарашiрiгi мол, ылғалды топырақта өседi, орманда, шалғындықта, бақша өсiмдiктерiнiң арасында кездеседi. Сондықтан оның кәдiмгi қозықұйрық, шалғындық қозықұйрық, орман қозықұйрығы деген түрлерi бар. Қалпағының үстiңгi бетi ақ, астыңғы жағы қатпарлы, қызғылт түстi. Қалпағының диаметрi 15 см, дiңгегiнiң ұзындығы 10 см, енi 2 - 2, 5 см - ге жетедi. Құрамында 20 - 30% нәруыз, май, минералды заттар, дәрумендер, микроэлементтерден – темiр, кальций, мырыш, йод, калий, фосфор бар, сондықтан жеуге жарамды саңырауқұлақтардың 300 - ге жуық түрлерi белгiлi.
Ақ саңырауқұлақ қайың, емен, шырша, қарағай, шамшат, қарағаш, шаған ағаштарының астында өседi. Қайың маңында өскен саңырауқұлақ қалпағының үстiңгi бетiақшыл - сұрғылт, астыңғы жағы – ақ, хош иiстi. өсiп тұрған жерiне қарай түстерiде құбылмалы. Дiңгегiнiң ұзындығы 10 см, қалпағының диаметрi 20 см.
Қайың саңырауқұлағы – қайыңды орманда топырақтың жылылығы 10 – 16 0 С - да, ылғалдылығы 53 – 98 % - ға жеткенде дами бастайды. Дiңгегiнiң биiктiгi 4 - 15 см, жуандығы 1 - 3 см, қалпағының диаметрi 5 - 15 см, 10 күн iшiнде терiп алмаса жеуге жарамсыз болып қалады. Қайынның тамырымен селбесiп микроза түзедi, ағашқа пайда келтiредi. Кептiрiлген саңырауқұлақтың қуаттылығы баклажан мен қарабидай нанының қуаттылығымен тең түседi. Қайың саңырауқұлағын кептiргенде қараяды.
Күзгi түбiртек ( осенний опенок) - өте тез өседi, құрамында су – 91, 4 %,
нәруыз - 2, 6 %, крахмал, қант - 3, 8 %, май - 0, 4%, тұз – 0, 8%, жасунық - 0, 9%. Түбiртегiнде ақтүстi жарғақты белдеушесi бар. Қуаттылығы сәбiз, орамжапырақ, қияр, қызаннан әлдеқайда жоғары саналады, ол айранның қуаттылығымен парапар келедi.

Жеуге жарамсыз улы саңырауқұлақтар – Улы саңырауқұлақтарға шыбынжұт ( мухомор), боз арамқұлақ ( поганка), жалған түбiртек ( ложный опенок), жалған түкiжем ) ложная лисичка) және т. б.
Шыбынжұттың түрлерi: қызыл шыбынжұт, сұрғылт - қоңыр шыбынжұт, порфир шыбынжұты, ақ қалпақшалы сасық шыбынжұт, бозғылт – сары шыбынжұт және т. б.
Шыбынжұт саңырауқұлағының құрамында шыбынды өлтiретiн улы зат « мускарин» алкалоиды болатынын анықталды. Көбiнесе шырша, қарағай, балқарағай ормандары мен қайың ағаштарының жарық көп түсетiн ашық алаңдарда өседi. Қызыл шыбынжұттың диаметрi 20 см - дей, қалпағы күңгiрт – қызыл түстi, әр жерiнде сүйел тәрiздi ақ дақтары жуылып кетедi.

Уы тез әсер етедi, адам тұншығып, тыныс алуы нашарлайды, сiңiрi тартылып, талып қалады. Ертеде шыбынжұттан жасалған препараттарды бездiң iсуi, өкпе ауруы, жүйке жүйесi ауруларына қарсы пайдаланған және шыбын, қандала, бүрге сияқты зиянды жәндiктердi өлтiру үшiн қолданған. Қазiргi кезде медицинада түрлi препараттар әзiрлеу үшiн шикiзат көзi болып табылады.
Боз арамқұлақ ( бледная поганка) – ақ, сарғыш, жасылдау, сұрғылт – ақшыл түстi қалпағының үстiнде мақта тәрiздi қабыршақты ақ жарғақтары бар. Дiңгегiнде жарғақты белдеушесi болады. Түп жағын қалта тәрiздi жамылғы қаптайды. Көбiнесе жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман шетiнде өседi.. Құрамында « фаллоидин» алкалоиды болғандықтан өте улы саңырауқұлақтардың қатарына жатқызады.

Паразит саңырауқұлақтар - тірі ағзалардың денесінде өсіп жетіліп, тірі жасушалардың ағзалық заттарымен қоректенеді. Жазда әр түрлі өсімдіктердің жапырақтарына аппақ ұн сеуіп тастаған сияқты болады. Оның күздік бидай, қара бидай сабақтарынан емен жапырақтарына мақта тәрізді болып тұрғанын байқауға болады. Бұл ақұнтақсаңырауқұлақтарының жіпшумақтары. Олар өсімдіктің жапырақ, сабағына жіпшелерін жіберіп, жасушаның ағзалық заттарымен қоректенеді. Саңырауқұлақтардың көптеген түрі адамға және шаруашылыққа зиян келтіреді. Тірі ағзаның денесінде өсіп жетіліп, тірі жасушалардың ағзалық заттарымен қоректенетін саңырауқұлақтар паразит саңырауқұлақтар деп аталады.


Автор Қожахмет Жансая
Дата добавления 30.07.2015
Раздел Биология
Подраздел Планирования
Просмотров 373
Номер материала 60327
Скачать свидетельство о публикации

Оставьте свой комментарий:

Введите символы, которые изображены на картинке:

Получить новый код
* Обязательные для заполнения.


Комментарии:

↓ Показать еще коментарии ↓