Главная / Химия / Рекомендация для проведения лабораторных и практических работ по химии

Рекомендация для проведения лабораторных и практических работ по химии


Buxoro viloyat hokimligi halq ta’lim boshqarmasi

Buxoro viloyat pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va malaka oshirish instituti

hello_html_m8672df3.png







hello_html_m4062f8b0.jpghello_html_7fd325af.jpg


Umumiy o’rta ta’lim maktablarida

hello_html_mad1789e.gif





fanidan amaliy mashg’ulot va laboratoriya ishlarida kuzatiladigan natijalari bo’yicha metodik tavsiya




Tuzuvchilar: M.Dj. Raximova - Buxoro shahar. 1- umumiy o’rta

ta’lim maktabining kimyo fani o’qituvchisi

M.B. Gulamova - 39-son IDUMning kimyo fani

o’qituvchisi.





Taqrizchilar: Z. Hojiyeva - Buxoro viloyat hokimligi xalq ta’limi

boshqarmasi Metodika markazi rahbari

. F.M.Xalilova - Viloyat pedagog xodimlarni qayta

tayyorlash va malaka oshirish instituti














Ushbu metodik tavsiy 2010 yil 29 dekabrdagi viloyat hokimligi xalq ta’limi boshqarmasi Metodika markazi kimyo fani o’quv-metodika kengashining 3/2-sonli qarori bilan tasdiqlangan. materialini tushuntirish uslublaridan biri aks ettirilgan bo’lib, kimyo fani o’qituvchilarining foydalanishlari uchun mo’ljallangan.

MUNDARIJA

So’z boshi………………………………………………………………………………….…………..5

7 SINF

Amaliy ish №1. Kimyo xonasidagi jihoz va reaktivlar bilan ishlaganda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish…………………………………………………………………………………….…………….6

Amaliy ish №2.Laboratoriya jixozlari bilan tanishish. Alanga tuzilishini o’rganish…………………8

Amaliy ish №3.Ifloslangan osh tuzini tozalash………………………………………………………10

Amaliy ish №4.Kislorod olish va uning xossalari bilan tanishish……………………………………11

Amaliy ish №5.Erigan moddalarning massa ulushi va molyar konsentratsiyasi ma’lum bo’lgan eritmalar tayyorlash……………………………………………………………………………….….12

Amaliy ish №6.Tuproqning suvli eritmasini tayyorlash va ishqor borligini aniqlash…………….….13

Amaliy ish №7.Sulfat kislotaning mis(II)-oksidi va temir-(III)oksidi bilan orasidagi almashinish reaksiyalari…………………………………………………………………………………………...14

Amaliy ish №8.Noorganik moddalarning genetik bog’lanishiga doir tajribaviy masalalar

yechish…………………………………………………………………………………….……….…15.

Mavzu: Oddiy va murakkab moddalar

Laboratoriya ishi №1.Fizik xossalari turlicha bo’lgan moddalar namunalari bilan tanishish……....16

Laboratoriya ishi №2.Aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish………………………………......17

Laboratoriya ishi №3.Fizik hodisalar………………………………………………………………..17

Laboratoriya ishi №4.Kimyoviy hodisalar…………………………………………………………..18

Laboratoriya ishi №5.Oddiy va murakkab moddalar namulari bilan tanishish……………...……...18

Laboratoriya ishi №6. Kimyoviy reaksiya turlari…………………………………………..…….…19

Mavzu: Kislorod va uning xossalari

Laboratoriya ishi №7Yonilg’ilarning turli xillari va ulardan unimli foydalanish usullari bilan tanishish………………………………………………………………………………………….….19

Mavzu: Vodorod va uning xossalari

Laboratoriya ishi №8Vodorodning olinishi…………………………...………………………..…..20

Laboratoriya ishi №9Vodorodning mis(II)oksid bilan o’zaro ta’siri va bu reaksiyaning amaliy ahamiyatini o’rganish……………………………………..…………………………………….….20

Mavzu: Suv va uning xossalari

Laboratoriya ishi №10Suvning oksidlar bilan o’zaro ta’siri, hosil bo’lgan eritmalarida indikatorlar rangini o’zgarish……………………………………………………………………………………21

Mavzu: Asoslar va uning xossalari

Laboratoriya ishi №11Natriy, kaliy va temir(III)gidroksidlarning xossalari bilan tanishish…….…21

Laboratoriya ishi №12Suvda erimaydigan asoslarning kislotalar bilan o’zaro ta’siri ……….……22

Laboratoriya ishi №13Mis(II)-gidroksidning qizdirilganda parchalanishi...………………….……22

Mavzu: Kislotalar va uning xossalari

Laboratoriya ishi №14Neytrallanish reaksiyasi……………………………………………………23

Laboratoriya ishi №15Kislota eritmalarining indikatorlarga ta’siri. ……………………….……..23

Laboratoriya ishi №16Kislotalarning metallar bilan o’zaro ta’siri………………………….……..24

Laboratoriya ishi №17Kislotalarning metall oksidlari bilan o’zaro ta’siri. …………………….…24

8 SINF

Amaliy ish №1.“Galogenlar” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish………………….……25

Amaliy ish №2.“Oltingugurt” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish………………………26

Amaliy ish №3.Ammiak olish va uning xossalarini o’rganish…………...…………………….….27

Amaliy ish №4.“Azot guruhchasi elementlari” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish….. ..28

Amaliy ish №5.Mineral o’g’itlarni aniqlash……………………………….……………………. 29

Mavzu: Amfoter xossalari

Laboratoriya ishi №1Rux gidroksidning (yoki aluminiy gidroksidining) olinishi, uning kislota va ishqor eritmalariga ta'sirini o'rganish……………………………………………………………………...30

Laboratoriya ishi №2Turli kimyoviy bog'lanishlarga ega bo'lgan moddalar (kaliy, kaliy xlorid, oltingugurt, yod) kristallari nusxalarini tayyorlash...……………………………………………….…30

Laboratoriya ishi №3Elektrolitlar eritmalari muhitini indikatorlar yordamida sinash……………….…...31

Mavzu:Galogenlar

Laboratoriya ishi №4Xlorid kislota, galogenidlar va yod uchun sifat reaksiyalari…………………...31

Laboratoriya ishi №5.Tuproq eritmasi tarkibida xloridlar borligini aniqlash………………………...32

Laboratoriya ishi №6.Galogen birikmalarining eritmalaridan bir-biridan siqib chiqarish…………...32

Laboratoriya ishi №7.Galogenlarning suvda va organik erituvchilarda eruvchanligini o'rganish……33

Mavzu:Oltingugurt va uning birikmalari

Laboratoriya ishi №8.Oltingugurt namunalari va uning tabiiy birikmalari bilan tanishish……….....33

Laboratoriya ishi №9Turli eritmalarda sulfat anioni borligini aniqlash……………………………….34

Laboratoriya ishi №10Kimyoviy reaksiya tezligiga turli omillar ta'sirini ko'rsatuvchi tajribalarni bajarish………………………………………………………………………………………….……….34

Mavzu: Azot va uning birikmalari

Laboratoriya ishi №11Ammoniy tuzlaridan ohak ta'sirida ammiak olish va uning xossalarini

о'rganish…………………………………………………………………………………….……………...35

Laboratoriya ishi №12Mineral o’g’itlarning namunalari bilan tanishish………………………………..….35

9 SINF

Amaliy ish №1.Uglerod(IV)-oksidni olish va uning xossalari bilan tanishish………...…………..….36

Amaliy ish №2.“Ishqoriy metallar” va “Kalsiy” mavzulari bo’yicha tajribaviy masalalar yechish…………………………………………………………………………………………….…..37

Mavzu:Uglerod va kremniy birikmalarining xossalari

Laboratoriya ishi №1Karbonatlar va gidrokarbonatlarning bir-biriga aylanishi hamda ularning xossalari bilan tanishish……………………………….………………………………………………...……….38

Laboratoriya ishi №2Tabiiy silikatlarning namunalari bilan tanishish……………………………………..38

Laboratoriya ishi №3Shishaning turlari va ularning tarkibi bilan tanishish. “Shisha va undan yasalgan mahsulotlar” to’plami bilan tanishish………………………………………………………………….39

Mavzu: Metallar va ularning xossalari bilan tanishish

Laboratoriya ishi №4Metall namunalarini ko’zdan kechirish………………………………….……….….39

Laboratoriya ishi №5Qotishmalarning namunalarini ko’zdan kechirish…………………………….….… 40

Laboratoriya ishi №6 Tuzlar eritmalari bilan metallarning o'zaro ta'siri………..………………..…...40

Laboratoriya ishi №7Natriy, kaliy, kalsiy va magniyning eng muhim tuzlari namunalari bilan tanishish……………………………………………………………………………………….………....41

Laboratoriya ishi №8Tuzlar eritmalari bilan metallarning o'zaro ta'siri………………………....…....41

Laboratoriya ishi №9Aluminiynig kislota va ishqor eritmalari bilan o’zaro ta'siri……………...…....42

Laboratoriya ishi №10Alyuminiy va uning qotishmalarning namunalari bilan tanishish……………….…42

Laboratoriya ishi №11Aluminiy gidroksidining olinishi, uning kislota va ishqor eritmalariga ta'sirini o'rganish…………………………………………………………………………………………..….43

Laboratoriya ishi №12Aluminiy tuzlari eritmalarining indikatorlarga ta’sirini o’rganish……………..…43

Laboratoriya ishi №13Ikki va uch valentli temir tuzlarini bilib olish…………………………….…..…..44

Laboratoriya ishi №14Cho’yan va po’lat namunalari bilan tanishish…………………………….……..…44

Mavzu:Organik birikmalar bilan tanishish

Laboratoriya ishi №15Neftni qayta ishlash va toshko’mirni kokslash mahsulotlarining namunalari bilan tanishish………………………………………………………………………………………….…..……45

Laboratoriya ishi №16 Etilen olish va uning xossalarini o’rganish………………………………..…45

Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………………………….....46



So’z boshi


Bugun Respublikamiz ta’lim dargohlari O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 21-oktabrdagi «2004—2009 yillarda umumta'lim maktablarini mebel, zamonaviy o'quv laboratoriya asboblari bilan jihozlash dasturi to'g'risida»gi 493-sonli qarori ijrosini ta'minlash maqsadida «ELXOLDING» ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi hamkorligida umumiy o'rta ta'lim maktablarining kimyo xonalari zamonaviy o’quv-laboratoriya jihozlari bilan ta’minlanib, o’quvchilarning bilim olishlari uchun yetarli shart-sharoitlar yaratilmoqda.

"Kimyo" fanini o'zlashtirishda olingan barcha nazariy bilimlar amaliyotga joriy qilinmay o'z samarasini bermaydi. Shuning uchun kimyo darslarida o'rganiladigan qonuniyatlar, tushunchalar, moddalarning xossalari, ularni hosil qilish tajribalar asosida o'rganiladi. "Kimyo" fanidan tajribalar o'tkazish juda muhimdir, chunki tajribalar yordamida o'quvchilar o'z malakalarini oshiradilar.

Mazkur qo'llanma Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi, darslik, Xalq ta'limi vazirligi, Respublika Ta'lim markazi, T.N. Qori Niyoziy nomidagi O'zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot instituti, «ELXOLDING» ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi hamkorligida tayyorlangan “Kimyo fanidan amaliy mashg’ulot va laboratoriya ishlari uchun metodik qo’llanma”ga tayanib, o’qituvchilari hamda o’quvchilar uchun kimyoviy tajribalarni o’tkazishda metodik yordam bera oladi.

Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi asosida amaliy mashg’ulotlar 7-sinflarda 8 ta, 8-sinflarda 5 ta, 9-sinflarda 2 ta; laboratoriya ishlari esa 7-sinflarda 16 ta, 8-sinflarda 13 ta, 9-sinflarda 16 ta.

Ushbu metodik qo’llanma tajriba davomida kuzatiladigan natija va xulosalarni chiqarishga yordam berib, uning maqsadi — o'quvchilarni faol ta'lim olish jarayoniga jalb qilish, ularda bilish va izlanish malaka-ко'nikmalarini rivojlantirishda o'qituvchiga uslubiy yordam berish, umumta'lim maktablari "Kimyo" fani kursi bo'yicha o'quv materiallarini puxta o'zlashtirishda laboratoriya asbob va jihozlaridan to'g'ri va unumli foydalanishga o'rgatish. O'quvchilar ratsional malaka va ko'nikmalarni muntazam o'zlashtirib borib, savol va topshiriqlarda o'zini mashq qildirib, tabiiy obyektlar bilan tajribalar o'tkazib va kuzatib, kimyo bo'yicha o'quv adabiyotlaridan olingan bilimlarni yanada aniqlashtirib oladilar, ularni chuqurlashtirib, boyitib borishadi. Ular laboratoriya ishlari jarayonida ishni bajarish tartibi, bajarilayotgan tajribaviy amallaming algoritmini ketma-ket o'rganib borishadi, ya'ni bunda bilimlarning interfaol o'zlashtirilishi ta'minlanadi.

Ushbu uslubiy qo’llanmada ba’zi kamchiliklarning uchrashi tabiiy, albatta. Shuning uchun mualliflar qo’llanma haqidagi barcha tanqidiy fikr va mulohazalarni mamnuniyat bilan qabul qiladilar va bu o’rtoqlarga o’zlarining samimiy minnatdorchiliklarini bildiradilar.

Mualliflar.





Amaliy ish №1.

Kimyo xonasidagi jihoz va reaktivlar bilan ishlaganda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish.

Kimyo laboratoriyasida kislotalarning turli konsentratsiyadagi eritmalari, ishqorlar, zaharli va o’t olib ketish xavfi bor moddalar saqlanadi.

Tajriba o’tkazishda baxtsiz hodisalar sodir bo’lishining oldini olish uchun quyidagi xavfsizlik qoidalariga qat’iy amal qilishi lozim:

hello_html_m5be2467f.jpghello_html_1850ecdd.jpghello_html_2fa4222e.jpg

hello_html_578b0600.jpghello_html_m4394fd84.jpghello_html_m23106dd3.jpghello_html_m28c483c6.jpghello_html_m5d3e6a9e.jpghello_html_6ddec2d5.jpghello_html_2396c28b.jpghello_html_1b034d83.jpghello_html_m61f18d69.jpghello_html_m434aa98a.jpghello_html_2f025c3b.jpghello_html_26ee5e58.jpghello_html_m735eaa39.jpghello_html_2e07ebbe.jpghello_html_42e85e31.jpghello_html_m1e884718.jpghello_html_198ef02c.jpghello_html_6a4685df.jpghello_html_517354b1.jpg

Xulosa: Kimyo xonasidagi reaktiv va jixozlar bilan ishlaganda texnika xavfsizlik qoidalari o’rganildi.

Amaliy ish №2.

Laboratoriya jixozlari bilan tanishish. Alanga tuzilishini o’rganish.


Idish va asboblar

hello_html_m3c9a09b8.jpghello_html_m3b08bb26.jpg















Shisha idishlar


hello_html_me6ee9e9.jpghello_html_mc5f2748.jpg
















Chinni idishlar Polipropilen idishlar




Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Ish joyi toza tutiladi. Tajriba bajarish paytida stol ustidagi keraksiz narsalar chetga olib qo’yiladi.

2.Har bir ishni bajarishdan oldin uni bajarish yuzasidan berilgan yo’l-yo’riq bilan yaxshilab tanishib chiqib, shundan keyingina ishni bajariladi.

3. Spirt lampasi yoki gaz gorelkasi bilan ishlayotganda ehtiyot bo’ling. Spirt lampasi alangasidan foydalangandan keyin qopqoq yordamida o’chiriladi.


hello_html_m2f95348e.jpghello_html_e69d969.jpghello_html_b5c5d1b.jpg



hello_html_25872eea.jpg















A. Sham alangasining tuzilishi: a-ichki «xira» konus; b-o'rta yorug'

konus; d-alanganing tashqi qismi.


B. Laboratoriya shtativining tuzilishi


C. Spirt lampasining tuzilishi


Xulosa: Laboratoriya xonasidagi asbob va idishlarning tashqi ko’rinishi hamda vazifalari bilan yaqindan tanishildi. Ularning ishlatilishi va foydalanilishi, alanganing 3 qismdan iboratligi hamda yuqori qismining quyi qismlarga nisbatan issiqroq ekanligi haqida tushunchalar hosil bo’ldi.


Amaliy ish №3.

Ifloslangan osh tuzini tozalash.


Yig’ilgan asbob

Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Spirt lampasi yoki gaz gorelkasi bilan ishlayotganda ehtiyot bo’ling. Spirt lampasi alangasidan foydalanib bo’lgandan keyin uni qopqoq yordamida o’chiring.

2.Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi.

hello_html_35186d84.jpg













Ishning algoritmi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

hello_html_m122bb45.gifhello_html_1e53516e.gifhello_html_1e53516e.gifhello_html_191d69b0.gifhello_html_191d69b0.gif

3 Bug’latish

hello_html_38971fa.gifNaCl + H2O

1 osh tuzi erituvchi

2 Filtrlash

hello_html_m4b230704.gif

ERITMA

4 Sof osh tuzi


1.Ifloslangan osh tuzi eritmasi hosil bo’ladi.

2.Tiniq filtrat hosil bo’ladi, filtr qog’ozida esa keraksiz moddalar qoladi.

3. Suv bug’lanadi

4.Oq rangli osh tuzi kristallari qoladi.













Xulosa: Tajriba davomida ifloslangan osh tuzi eritish, filtrlash, bug’latish bosqichlari bilan tozalandi. Olingan toza osh tuzi kristallari tashqi ko’rinishi ifloslangan osh tuzi bilan taqqoslanadi.






Amaliy ish №4.

Kislorod olish va uning xossalari bilan tanishish.


Yig’ilgan asbob

Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Gaz ajralish bilan boradigan reak-siya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Moddalar isitayotganda probirka og’zini yoni-mizdagi o’rtoqlardan boshqa tomon-ga qaratib qo’yiladi.

2. Kislota va ishqorlar eritmalari bi-lan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Moddalar saqlanadigan idishlarning og’zi ochiq qoldirilmaydi.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Kislorod olish

2KMnO4 → K2MnO4 + MnO2 + O2


2.Kislorodning xossalari

a)C+O2=CO2;

CO2+Ca(OH)2=CaCO3+H2O

b)S+O2=SO2

d)4P+5O2=2P2O5

1.Qora rangli kukun hosil bo’ladi va gaz ajraladi.

Isbotlash uchun cho’g’langan cho’p tushiriladi.

2.Kislorod yonishga yordam beradi: a)ko’mir CO2 gazi ajralib, karbonat angidrid ohakli suvga o’tkazilganda oq cho’kma tushadi.

b)Sulfit angidrid ajraladi;

d)fosfor(V)-oksidi hosil bo’ladi.

hello_html_m61ec5441.jpg






















Xulosa: Tajriba davomida kaliy permanganatni parchalab kislorod oldik, u rangsiz, hidsiz gaz ekanligini kuzatdik va cho’g’langan cho’p bilan kislorodning yonishga yordam berishini isbotladik. Demak, moddalar kislorodda yonar ekan.



Amaliy ish №5.

Erigan moddalarning massa ulushi va molyar konsentratsiyasi ma’lum bo’lgan eritmalar tayyorlash.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Ish stolingiz ustiga suyuqliklarni to’kib, quruq moddalarni sochib yubormang. Favqulotda stol ustiga suyuqlik to’kilsa yoki quruq modda sochilib ketsa o’qituvchi ko’rsatmasiga asosan zudlik bilan stol ustini tozalang.

2. Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.

3. Moddalar, ularning eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’ling, ular teriga yoki kiyimga tomsa kuydirishi mumkin.

Y hello_html_m7b5f5e50.jpghello_html_m1f464bcd.jpgig’ilgan asbob

hello_html_m2205b253.jpg

hello_html_m2a6eed7.jpg Avtomatik mikropipetka

hello_html_6fec4919.jpg






Hisoblash algoritmi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1. Massa ulushi ma’lum bo’lgan osh tuzi eritmasini tayyorlash

hello_html_mb60b119.gifC%= m(modda) *1oo%

m(eritma)

1) m(NaCl)=0,06•50=3g

2) m(suv)=50-3=47g=47ml

2. Molyar konsentratsiyasi ma’lum bo’lgan osh tuzi eritmasini tayyorlash

Cm= m(modda)

hello_html_m4debca4d.gifV(eritma) • Mr 1)m=1•0,1•58,5==5,85g(NaCl)

1.Osh tuzining 6% li 50 g suyultirilgan eritmasi hosil bo’ladi.


2. 1M li 0,1 l li kolbada osh tuzi eritmasi olinadi.


Xulosa: Laboratoriya sharoitida osh tuzining turli ma’lum massa ulushli va molyar konsentratsiyali eritmalaini yuqorida bayon etilgan formulalar bo’yicha tegishli hisoblashlar olib borilgandan so’ng tayyorlash mumkinligi aniqlandi.

Amaliy ish №6.

Tuproqning suvli eritmasini tayyorlash va ishqor borligini aniqlash.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Ish stolingiz ustiga suyuqliklarni to’kib, quruq moddalarni sochib yubormang.

2.Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin.

3. Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Yig’ilgan asbob

hello_html_f2e6601.jpghello_html_f2e6601.jpg





Olingan moddalarning miqdori

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Tuproq eritmasini tayyorlash

m(tuproq)=5g

Cm(KCl)=1M

V(KCl)=12,5ml = 0,0125l

m(KCl)=Cm•V•Mr

m(KCl)=0,0125•1•74,5=0,9312g


2.Tuproq muhitini aniqlash

V(tuproq eritmasi)=5 ml

1. Loyqalangan eritma hosil bo’ladi, vaqt o’tishi bilan og’ir zarrachalar probirka tubiga cho’kadi. Tiniq eritma olinadi.




2. Indikator ta’sirida eritma pushti rangga bo’yaladi



Xulosa: Tajriba davomida tuproqning suvli eritmasi tayyorlandi va indikator rangining o’zgarishiga qarab tuproq eritmasining muhiti kislotali ekanligi aniqlandi.







Amaliy ish №7.

Sulfat kislotaning mis(II)-oksidi va temir-(III)oksidi bilan orasidagi almashinish reaksiyalari.


Yig’ilgan asbob


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi.

2. Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Elektr isitish asbobidan foydalanishdan oldin elektr simining izolyatsiyasi butunligi tekshirib ko’riladi. O’qituvchining ruxsati bilan asbobni tok manbaiga ulab, tajriba tugagach uzib qo’yiladi.

hello_html_m6d0c407c.jpg










Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Mis(II)-oksidning sulfat kislota bilan ta’sirlashuvi:

CuO+H2SO4=CuSO4+H2O


2. Filtrlangan eritmani qizdirish

CuSO4+5H2O = CuSO4•5H2O

3.Temir-(III)oksidining sulfat kislota bilan ta’sirlashuvi

Fe2O3+3H2SO4=Fe2(SO4)3+3H2O

1.Qora rangli mis(II)-oksidi kukuni erib, mis(II)-sulfat tuzi hosil bo’ladi va havo rangli eritma olinadi.

2.Qizdirilgandan so’ng havo rangli tuz kristallari mis kuporosi olinadi.

3.Qo’ng’ir rangli temir(III)-sulfat eritmasi hosil bo’ladi


Xulosa: Tajriba davomida havo rangli mis(II)-sulfat kristallogidrati (mis kuporosi CuSO4•5H2O)olindi, bu almashinish reaksiyasi orqali amalga oshirildi. Chunki reagentlar o’zaro tarkibiy qismlari bilan almashinadi. Demak, oksidlar kislotalar bilan ta’sirlashib tuz va suv hosil qilar ekan.



Amaliy ish №8.

Noorganik moddalarning genetik bog’lanishiga doir tajribaviy masalalar yechish.


Sxema

Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Gaz ajralish bilan boradigan reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi.

2. Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Moddalar saqlanadigan idishlarning og’zi ochiq qoldirilmaydi.

hello_html_4500a1bb.jpg




Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Probirkalardagi tuzni aniqlash

a)KOH+NH4Cl =NH4OH+HCl

b)Na2CO3+H2SO4=Na2SO4+CO2↑+H2O

d)BaCl2+ H2SO4=2HCl↑+BaSO4

e) Na2CO3+ BaCl2=BaCO3↓+2NaCl

2.Ishqor, kislota va suv xossalarini taqqoslash

a)Suv + lakmus =

b)NaOH+lakmus =

d)HCl +lakmus =

1.a)o’tkir hidli gaz ajraladi;

b)hidsiz CO2 gazi ajraladi;

d)Oq rangli cho’kma tushadi;

e) Oq cho’kma tushadi;


2. Indikator ta’sirida

a)rangsiz eritma;

b)Ko’k rangga bo’yaladi;

d)Qizil rangga bo’yaladi



Xulosa: Tajriba davomida oksid, asos, kislota, tuzlar o’zaro ta’sirlashib, xossasiga qarab indikator rangini o’zgartira olishi kuzatildi. Sifat reaksiyasi orqali bir moddani ikkinchisidan farqlash mumkinligi aniqlandi



Mavzu: Oddiy va murakkab moddalar


Laboratoriya ishi №1.

Fizik xossalari turlicha bo’lgan moddalar namunalari bilan tanishish

Thello_html_554c478.jpg/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.





Moddalar nomi

Agregat holati

Rangi

Hidi

Suvda eruvchanligi

1

Aluminiy granulalari

qattiq

Kumushsimon oq

---

erimaydi

2

Mis granulalari

qattiq

Qizg’ish

---

erimaydi

3

Mis (II) sulfat

qattiq

Ko’k

---

yaxshi

4

Natriy xlorid

qattiq

Shaffof (oq)

---

yaxshi

5

Saxaroza

qattiq

Shaffof (oq)

---

yaxshi

6

Natriy gidrokarbonat

qattiq

oq

---

yomon

7

Etil spirti

Suyuq

rangsiz

O’ziga xos

yaxshi

8

Oltingugurt kukuni

Qattiq

Sarg’ish

---

yomon

9

Grafit

Qattiq

kulrang

---

yomon

10

Glitserin

suyuq

rangsiz

O’ziga xos

erimaydi


Xulosa: Laboratoriya ishi davomida moddalarning tashqi ko’rinishi, hidi, suvdagi eruvchunligi fizik xossalarini tashkil qilishi, agregat holatning suyuq, qattiq, gaz ko’rinishida bo’lishi haqida tushunchalar hosil qilindi. Moddalarni bir-biridan farqlash va taqqoslash malakalari oshirildi.





Laboratoriya ishi №2.

Aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish


T/X: Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi.


hello_html_m1fdc3738.jpghello_html_m751351ee.jpg hello_html_2dfca775.jpg

Ishning algoritmi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1.Parafinning suyuqlanishi1.Osh tuzini eritish

2.Osh tuzining erishi va eritmasining bug’lanishi

3. Etil spirti va sirka kislotasi bug’larini hidlash yo’li bilan farqlash

2.Osh tuzini eritmasini bug’latish

3. Quruq qoldiqni sovitish

4. Tuz kristallarini taqqoslash

1.Ifloslangan osh tuzi eritmasi hosil bo’ladi.

2. Suv bug’lanadi

3.Oq rangli osh tuzi kristallari qoladi. Oldingi tuzga nisbatan toza va mayday kristall shaklda.

Kuzatiladigan o’zgarishlar1.Moddalarning tashqi 1.Qog’ozning va etil spirtining yonishi

ko’rinishi: agregat holati,

rangi, hidi

2) Moddalarning suvda eruvchanligi

3. Metallar va metallmaslarni o’zaro taqqoslash

4.Oddiy va murakkab

moddalarni ajratish

2.Mis bo’laklarini qizdirish

3. Xlorid kislota eritmasining natriy karbonatga ta’siri

1. Yorug’lik va issiqlik ajralib, qog’oz kulga aylanadi, etil pirti esa yo’qoladi.

2. Qizg’ish rangli mis qora rangga aylanadi.

3.Gaz ajralishi kuzatiladi.





"Ko'mirning ko'kslash mahsulotlari"


Xulosa: Turli xil yonilg’ilarning tashqi ko’rinishi va fizik xossalari bilan tanishildi. Ular qattiq, suyuq va gazsimon agregat holatlarda uchraydi, xalq-xo’jaligida, oziq-ovqat mahsulotlarni pishirishda, metallurgiya sanoatida, transport vositalarda energiya sifatida foydalanilishi o’rganildi.

Mavzu: Vodorod va uning xossalari


Laboratoriya ishi №8

Vodorodning olinishi

hello_html_6f2ad2fc.jpg

T/X: Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Ular bilan ishlaganda hamma vaqt tutqichlardan foydalaning..

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1. Ruxga kislotaning ta’siri1. Ruxga kislotaning ta’siri

Zn+2HCl=ZnCl2+H2

2. Mis(II)oksidiga vodorodning ta’siri CuO+H2=Cu+H2O

Zn+2HCl=ZnCl2+H2

2. Faol metallga suvning ta’siri

2Na+2H2O=2NaOH+H2

Rangsiz, hidsiz vodorod gazi ajralib chiqadi.

(O’rin olish reaksiyasi)


Laboratoriya ishi №12

Suvda erimaydigan asoslarning kislotalar bilan o’zaro ta’siri.


hello_html_3fe22803.jpgT/X: Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Kislota va ishqor eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Qizdirish jarayoni borayotganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1.Mis(II)gidroksidning olinishi1.Mis(II)gidroksid va temir(III)gidroksidning erishi

CuSO4+2NaOH=Na2SO4+Cu(OH)2

2.Mis(II)gidroksidning parchalanishi

Cu(OH)2=CuO+H2O

2.Kislotalarning ta’siri

a)Cu(OH)2 +H2SO4=CuSO4+H2O

b)Fe(OH)3+3HCl=FeCl3+3H2O

1.Suvda erimaydi.

2.a)Ko’k rangli cho’kma erib, havo rangli eritma hosil bo’ladi;

b)Qo’ng’ir rangli cho’kma eriydi.




Xulosa: Suvda eriydigan kislotalarning turli indikatorlar ta’sirida rang o’zgarishi kuzatildi.




Laboratoriya ishi №16

Kislotalarning metallar bilan o’zaro ta’siri.


hello_html_563e47fa.jpgT/X: Qizdirish jarayoni borayotganda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1.Temir(III)oksidiga kislotaning ta’siri1.Rux bilan kislotaning ta’siri

Fe2O3+6HCl=2FeCl3+3H2O

Fe2O3+3H2SO4(suyul)=Fe2(SO4)3+3H2O

2.Magniy oksidiga kislotaning ta’siri

MgO+2HCl=MgCl2+H2O

MgO+H2SO4(suyul)=MgSO4+H2O

Zn+2HCl=ZnCl2+H2

Zn+H2SO4(suyul)=ZnSO4+H2

2. Temir bilan kislotaning ta’siri

Fe+2HCl=FeCl2+H2

Fe+H2SO4(suyul)=FeSO4+H2

3.Mis bilan kislotaning ta’siri

Cu+HCl≠ Cu+H2SO4(suyul)

1.Vodord gazi ajralib chiqadi.



2.Bir oz qizdirilganda vodord gazi ajralib chiqadi.


3.Reaksiya sodir bo’lmaydi


Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Xlorid kislota tarkibida xlorni aniqlash

HCl+AgNO3=AgCl↓+HNO3

2.Xlorid kislota tarkibida vodorod ionini aniqlash

2HCl+Zn=ZnCl2+H2

3.Tuz tarkibida galogen ionini aniqlash

a)NaCl+AgNO3=AgCl↓+NaNO3

b)NaI+ AgNO3=AgI↓+NaNO3

d)NaBr+AgNO3=AgBr↓+NaNO3

4.Rux xloridning olinish usullari

a)Zn+2HCl=ZnCl2 +H2

b)ZnSO4+BaCl2=BaSO4↓+ZnCl2

d)ZnO+2HCl=ZnCl2+H2O

e)Zn(OH)2+2HCl=ZnCl2+2H2O

5.Probirkalardagi tuzni aniqlash

a)NaCl+AgNO3=AgCl↓+NaNO3

b)Na2CO3+2HCl=H2O+CO2↓+2NaCl

1.Oq rangli kumush xlorid cho’kmaga tushadi.

2. Hidsiz H2 gazi ajraladi.


3.a)Oq rangli kumush xlorid cho’kmaga tushadi;

b)To’q sariq rangli kumush yodid cho’kmaga tushadi;

d)Och sarg’ish cho’kma olinadi.

4.a)Hidsiz H2 gazi ajraladi;

b)Oq rangli bariy sulfat cho’kmasi tushadi;

d)Rux oksidi eriydi;

e)Oq cho’kma eriydi.

5.a)Oq rangli kumush xlorid cho’kmaga tushadi;

b)Hidsiz CO2 gazi ajraladi.



Xulosa: Tajriba davomida galogenlarga xos sifat reaksiya orqali bir moddani ikkinchisidan farqlash, moddalarning sifat analizi orqali tarkibida qanday ionlar borligi aniqlash mumkinligi o’rganildi. Galogenlarga sifat reaktivi sifatida kumush ionlari ekanligi isbotlandi.




Amaliy ish №2.

Oltingugurt” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

2.Moddalar saqlanadigan idishlarning og’zi ochiq qoldirilmaydi.

3.Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang. Laboratoriyada ovqat istemol qilish yoki kimyoviy stakandan foydalanish qat’iy taqiqlanadi.



Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Sulfat kislotaga xos sifat reaksiya

H2SO4+BaCl2=BaSO­4↓+2HCl

2.Suyultirilgan va konsentrlangan H2SO4 ning kimyoviy xossalarini taqqoslash

a) H2SO4(suyul)+Zn=ZnSO­4+H2

b)H2SO4(kons)+Zn=ZnSO4+SO2+H2S+S+H2O

3. Probirkalardagi tuzni aniqlash a)CaCl2+Na2CO3=2NaCl+CaCO3

b)Na2S+Pb(NO3)2=PbS↓+2NaNO3

d)K2SO4+BaCl2=BaSO­4↓+2KCl

4.Rux xloridning olinish usullari

(NH4)2SO4+BaCl2=BaSO4↓+2NH4Cl


1.Oq rangli bariy sulfat cho’kmaga tushadi.

2. a)Hidsiz H2 gazi ajraladi;

b)palag’da tuxum hidli gaz yoki sarg’ish rangli oltingugut chokmaga tushadi.

3.a)Oq rangli kalsiy karbonat cho’kmaga tushadi;

b)Qora rangli chokma tushadi;

d)Oq rangli bariy sulfat cho’kmasi tushadi.

4.Oq rangli bariy sulfat cho’kmasi tushadi.


Xulosa: Tajriba davomida galogenlarga xos sifat reaksiya orqali bir moddani ikkinchisidan farqlash, moddalarning sifat analizi orqali tarkibida qanday ionlar borligi aniqlash mumkinligi o’rganildi. Galogenlarga sifat reaktivi sifatida kumush ionlari ekanligi isbotlandi.





Amaliy ish №3.

Ammiak olish va uning xossalarini o’rganish


Yig’ilgan asbob

hello_html_m10eb2ad0.jpg

Texnika xavfsizlik qoidalari

1. Laboratoriyada ovqat istemol qilish yoki kimyoviy stakandan foydalanish qat’iy taqiqlanadi.

2.Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Ammiak hosil qilish

2NH4Cl+Ca(OH)2=CaCl2+2NH3↑+2H2O

2.Ammiakning suvning indikatorlarga ta’siri

a) NH3+lakmus=…

b)NH3+fenolftalein=-- -

3. Ammiakning kislorodda yonishi

4NH3+3O2=2N2+6H2O

4.Ammiakning kislotalar bilan ta’siri

NH3+HNO3=NH4NO3

2NH3+H2SO4=(NH4)2SO4

NH3+HCl=NH4Cl


1.O’tkir hidli gaz ajraladi.

2. Indikator:

a)ko’k rangga bo’yaladi

b)pushti rangga bo’yaladi

3.Oksidlanish-qaytarilish reaksiyasida ammiak qaytaruvchi kislorod esa oksidlovchi vazifasini bajaradi.

4.a)ammoniy nitrat tuzi;

b)ammoniy sulfat tuzi;

d)ammoniy xlorid tuzi (tutun) hosil bo’ladi.


Xulosa: Tajriba davomida ammikni ammoniy xlorid va kalsiy gidroksidning o’zaro ta’sirlashuvidan olindi. Ammiak suvda yaxshi eriydigan o’tkir hidli gaz bo’lib, katalizator ishtirokisiz yonganda azotgacha oksidlanadi, asosli xossasi indikatorlarga ta’siri va kislotalar bilan reaksiyasi orqali isbotlandi.






Amaliy ish №4.

Azot guruhchasi elementlari” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1. Laboratoriyada ovqat istemol qilish yoki kimyoviy stakandan foydalanish qat’iy taqiqlanadi.

2.Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Ammiak hosil qilish

2NH4Cl+Ca(OH)2=CaCl2+2NH3↑+2H2O

2.Ammiakning suvning indikatorlarga ta’siri

a) NH3+lakmus=…

b)NH3+fenolftalein=-- -

3. Mis(II)-nitrat tuzini olish

CuO+2HNO3=Cu(NO3)2+H2O

Cu(OH)2+2HNO3=Cu(NO3)2+2H2O

(CuOH)2CO3+2HNO3=Cu(NO3)2+2H2O+CO2

4.Probirkadagi tuzlarni aniqlash

a)Na2SO4+Ba(OH)2= BaSO4↓+2NaCl

b)2NH4NO3+Ba(OH)2=Ba(NO3)2+2NH3↑+H2O

d)2NaCl+Ba(OH)2=BaCl2+2NaOH

e)2Na3PO4+3Ba(OH)2=Ba3(PO4)2↓+6NaOH

1.O’tkir hidli gaz ajraladi.

2. Indikator:

a)ko’k rangga bo’yaladi;

b)pushti rangga bo’yaladi

3.a)Qora rangli kukun eriydi;

b)Ko’k rangli cho’kma eriydi;

d)ko’kish yashil rangli tuz eridi va gaz ajraladi.

4.a)Oq rangli bariy sulfat cho’kmasi tushadi;

b)O’tkir hidli gaz ajraladi;

d)Hech qanday hodisa kuzatilmaydi.

e)Sarg’ish rangli cho’kma tushadi


Xulosa: Tajriba davomida azotning eng muhim birikmalari: ammiak, nitrat kislota, nitrat va fosfat tuzlari va ularning xossalari o’rganildi. Moddalarning sifat reaksiyalari orqali tarkibi isbotlandi








Amaliy ish №5.

Mineral o’g’itlarni aniqlash.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Laboratoriya tajribalari va amaliy ishlarni bajarayotgan paytda xonada keraksiz harakat qilish mumkin emas.

2.Ish joyi toza tutiladi. Tajriba bajarish paytida stol ustidagi keraksiz narsalar chetga olib qo’yiladi.

3.Har bir ishni bajarishdan oldin uni bajarish yuzasidan berilgan yo’l-yo’riq bilan yaxshilab tanishib chiqib, shundan keyingina ishni bajariladi.


Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1. Probirkadagi tuzlarni aniqlash

a)2NH4NO3+Ba(OH)2=Ca(NO3)2+2NH3↑+2H2O

b)2KNO3+Ba(OH)2=Ba(NO3)2+2KOH

d)Ca(H2PO4)2+3BaCl2=Ba3(PO4)2↓+CaCl2+2H2O

2.Kaliy xlorid o’g’itini aniqlash

KCl+AgNO3=AgCl↓+KNO

3. Ammoniy xlorid o’gitini aniqlash

NH4Cl+NaOH=NaCl+NH3↑+H2O

NH4Cl+AgNO3=AgCl↓+NH4NO3

1.a)O’tkir hidli gaz ajraladi;

b)hech nima kuzatilmaydi;

d)Sarg’ish rangli cho’kma tushadi.

2.Oq rangli kumush xlorid cho’kmasi tushadi

3.a)O’tkir hidli gaz ammiak ajraladi;

b)Oq rangli kumush xlorid cho’kmasi tushadi.



















Xulosa: Tajriba davomida mineral o’g’itlarning tarkibi aniqlandi va fosforli, ammiakli o’g’itlarga xos sifat reaksiyasi o’tkazildi. Xlorid ioniga kumush, ammoniy ioniga gidroksid, fosfat ioniga bariy yoki kalsiy ionlari sifat reaksiyani beradi. O’g’itlarning xossalarini bila turib, tuproqning muhitiga qarab, qancha miqdorda va qaysi turini sepishga imkon yaratadi.






Mavzu: Amfoter xossalari

Laboratoriya ishi №1

Rux gidroksidning (yoki aluminiy gidroksidining) olinishi, uning kislota va ishqor eritmalariga ta'sirini o'rganish.


T/X: Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

  1. Kuzatiladigan o’zgarishlarNatriy xlorid, oltingugurt, yod kristall panjaralarining nusxalari tayyorlanadi.1.Rux gidroksidning olinishi ZnCl2+2NaOH=Zn(OH)2+2NaCl

  2. Mis, olmos va grafitning kristall panjaralari bilan tanishish.

2 Rux gidroksidning xlorid kislota bilan ta’siri

Zn(OH)2+2HCl=ZnCl2+H2O

3.Rux gidroksidga ishqorning ta’siri

Zn(OH)2+2NaOH=Na2ZnO2+2H2O

1.Oq rux gidroksid cho’kmasi hosil bo’ladi;


2.Oq rux gidroksid chokmasi eriydi;


3.Oq rux gidroksid chokmasi eriydi.





Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

  1. Kuzatiladigan o’zgarishlarXlorid kislotaga kumush nitrat ta’siriCho’kma hosil bo’lishi bilan boradigan reaksiya

  2. HCl+AgNO3=AgCl↓+HNO3

  3. Natriy xloridga kumush nitrat ta’siri

  4. NaCl+AgNO3=AgCl↓+NaNO3

  5. Natriy bromidga kumush nitrat ta’siri

  6. NaBr+AgNO3=AgBr↓+NaNO3

  7. Natriy yodidga kumush nitrat ta’siri

  8. NaI+AgNO3=AgI↓+NaNO3

CuSO4+2NaOH=Cu(OH)2↓+Na2SO4

2.Gaz ajralishi bilan boradigan reaksiya

Na2CO3+H2SO4=Na2SO4+CO2↑+H2O

3.Neytrallanish reaksiyasi

NaOH+HCl=NaCl+H2O

1.Havo rang cho’kma tushadi;

2.Karbonat angidrid gazi ajraladi;

3.Tuz va suv hosil bo’ladi


Xulosa: Oltingugurt va uning birikmalari namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, har bir modda o’ziga xos fizik xususiyatlarga egaligi o’rganildi.




Laboratoriya ishi №9

Turli eritmalarda sulfat anioni borligini aniqlash.


T/X: Kislota eritmasi bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1. Reaksiya tezligiga moddalar tabiatining ta'siri1. Ammoniy sulfatga bariy xloridning ta’siri

Zn+2HCl=ZnCl2+H2

Zn+2CH3COOH=Zn(CH3COO)2+H2

2.Reaksiya tezligining bir-biriga tegish sirt kattaligiga ta'siri.

CaCO3+2HCl=CaCl2+H2O+CO2

CaCO3+2CH3COOH=Ca(CH3COO)2+H2O+CO2

3.Reaksiya tezligiga temperaturaning ta'siri.

Na2S2O3+H2SO4=

BaCl2+(NH4)2SO4=BaSO4↓+2NH4Cl

Ba+2+2Cl-+2NH4++SO42-=BaSO4+2NH4++2Cl

Ba+2+SO42-=BaSO4

2.Sulfat kislotaning bariy xloridga ta’siri

BaCl2+H2SO4=BaSO4↓+2HCl

3.Bariy sulfatga nitrat kislotaning ta’siri

BaSO4↓+2HNO3=Ba(NO3)2+H2SO4

1.Oq bariy sulfat cho’kmasi hosil bo’ladi.



2.Oq bariy sulfat cho’kmasi hosil bo’ladi.


3.Cho’kma eriydi.

Ammoniy nitrat

NH4NO3

80

Oq kristall

yaxshi

Ammoniy xlorid

NH4Cl

53,5

Oq kristall

yaxshi

Kaliy nitrat

KNO3

101

Mayda och-kul rang kristall

yaxshi

Ammoniy sulfat

(NH4)2SO4

132

Yirik rangsiz kristall

yaxshi

Superfosfat

Ca(H2PO4)2∙2H2O

270

Och kulrang kukun

yomon

Silvinit

KCl∙NaCl

133

Tuzda pushti kristallar bor

yaxshi


Xulosa: Mineral o’g’it namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, har biri o’ziga xos fizik xususiyatlarga egaligi o’rganildi. Ularning suvdagi eruvchanligi, kimyoviy formulasi va nisbiy molekulyar massasi aniqlandi.


9 SINF

Amaliy ish №1.

Uglerod(IV)-oksidni olish va uning xossalari bilan tanishish.


Yig’ilgan asbob

Texnika xavfsizlik qoidalari

1. Asbobning to’g’ri va germatik yig’ilganligi tekshiriladi.

2. Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

3.Moddalar saqlanadigan idishlarning og’zi ochiq qoldirilmaydi.


hello_html_m10eb2ad0.jpg

Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Karbonat angidridning olinishi

CaCO3 +2HCl→CaCl2+H2O+CO2

2. Karbonat angidridni aniqlash

Ca(OH)2 +CO2→CaCO3 ↓+H2O

3. Mo’l miqdordagi gazning o’tkazilish

CaCO3 + CO2 + H2O→Ca(HCO3)2

4. Karbonat angidridning ishqor bilan ta’sirlashuvi

NaOH + CO2=NaHCO3

5. Karbonat ionlariga xos sifat reaksiya

Na2CO3+2HCl=2NaCl+CO2↑+H2O

1.Rangsiz, hidsiz karbonat angidrid (CO2) ajralib chiqadi.

2.Ohakli suv loyqalanadi.

3.Cho’kma eriydi va tiniq eritma hosil bo’ladi.

4.Fenolftaleinli ishqorning pushti rangli eritmasi rangsizlanadi.

5.Karbonat angidrid gazi ajralib chiqadi.


Xulosa: Marmarga xlorid kislota ta’sir ettirish yo’li bilan karbonat angidrid gazi olindi va ohakli suv yordamida CO2 ekanligi isbotlan-di. Karbonat angidrid suvda yaxshi erishi va uning kislotali xossa namoyon qilishi aniqlandi. Tajriba davomida karbonat ioniga xos sifat reaksiya o’rganildi.

Amaliy ish №2.

Ishqoriy metallar” va “Kalsiy” mavzulari bo’yicha tajribaviy masalalar yechish.


Texnika xavfsizlik qoidalari

1.Elektr isitish asbobidan foydala-nishdan oldin elektr simining izolyat-siyasi butunligini tekshirib ko’riladi.

2.Gaz ajralish bilan boradigan reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi.

3. Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish lozim.

Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Probirkalardagi tuzni aniqlash

a)NaOH+ fenolftalein =

b)Na2CO3+2HCl=2NaCl+CO2↑+H2O

d)NaCl+AgNO3=AgCl↓+NaNO3

2.Probirkalardagi tuzni aniqlash

a)KCl+ HCl ≠

b)K2CO3+2HCl=2KCl+CO2↑+H2O

d)CaCO3+2HCl→CaCl2+H2O+CO2

e)CaCl2+2AgNO3=2AgCl↓+Ca(NO3)2

3.Kalsiy gidroksidni aniqlash

a)2KOH+CO2=K2CO3+H2O

b)Ca(OH)2+CO2=CaCO3↓+H2O

4. 1-amaliy mashg’ulotda olingan bilimlarini mustahkamlash

5.Ohakli suv xossalari: Ca(OH)2+CO2=CaCO3↓+H2O

a) CaCO3↓+ Ca(OH)2

b) CaCO3+Na2CO3

d) CaCO3→CaO+CO2

1.a)pushti rangli eritma hosil bo’ladi;

b)CO2 gazi ajraladi;

d)Oq rangli cho’kma tushadi;

2. K va Ca tuzlari alangani bo’yashi asosida ajratiladi.

a)reaksiya bormaydi;

b-va d-reaksiyalarda CO2 gazi ajraladi;

e)Oq rangli cho’kma tushadi.

3.a)Hech nima kuzatilmaydi;

b)Oq cho’kma hosil bo’ladi.

5.Eritma loyqalanadi:

a)reaksiya bormaydi;

b)reaksiya bormaydi;

d)CO2 gazi ajraladi.



Xulosa: Tajribada kalsiy va ishqoriy metallar ionlarining alangani bo’yashi va faolligi kuzatildi ion almashinish reaksiyalari orqali asosli xossalari o’rganildi.




Mavzu:Uglerod va kremniy birikmalarining xossalari

Laboratoriya ishi №1

Karbonatlar va gidrokarbonatlarning bir-biriga aylanishi hamda ularning xossalari bilan tanishish.


T/X: Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish lozim.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1. Ohakli suvning karbonat angidrid bilan ta’siri

Ca(OH)2+CO2=CaCO3↓+H2O

2.Karbonat angidrid o’tkazishni davom ettirish

CaCO3 + CO2 + H2O→Ca(HCO3)2

3.Kalsiy gidrokarbonatni qizdirish

Ca(HCO3)2→CaCO3 + CO2 ↑+ H2O

4.Karbonat ioniga xos sifat reaksiya

MgCO3+2HCl=MgCl2+H2O+CO2

1.Ohakli suv loyqalanadi.


2.Cho’kma eriydi va tiniq eritma hosil bo’ladi.


3.Karbonat angidrid gazi ajralib chiqadi.

4.Rangsiz karbonat angidrid gazi ajraladi


1. Qum –SiO2

2.Kvars -SiO2

3.Dala shpati-K2O∙Al2O3∙6SiO2

4.Kaolin -Al2O3∙SiO2∙H2O

5.Shisha -Na2O∙CaO∙6SiO2









Xulosa: Tabiiy silikatlar namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, har biri o’ziga xos fizik xususiyatlarga egaligi o’rganildi.





Laboratoriya ishi №3

Shishaning turlari va ularning tarkibi bilan tanishish. “Shisha va undan yasalgan mahsulotlar” to’plami bilan tanishish.


Thello_html_2a22aae8.jpg/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.



Shisha nomlari

formulasi

Ishlatilishi

1Oddiy shisha

2.Billur shisha

3.Issiqlikka chidamli shisha

Na2O∙CaO∙6SiO2 K2O∙PbO∙6SiO2

K2O∙CaO∙6SiO2

tibbiyot va uy ro’zg’orda

Texnik vositasi


Xulosa: Shisha va undan yasalgan mahsulotlar namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, har birining ishlatilish sohalari sanab o’tildi.


Mavzu: Metallar va ularning xossalari bilan tanishish

Laboratoriya ishi №4

Metall namunalarini ko’zdan kechirish.


hello_html_28616f98.jpgT/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.

Nomi

Rangi

Ar

Qora yoki rangli

Elektr o'tkazuv-chanligi

Issiqlik

o'tkazuv

chanligi

Og'irligi g/sm3

1

alyuminiy

Kumushsimon oq

27

rangli

yaxshi

yaxshi

2,7

2

mis

Qizg’ish

64

rangli

yaxshiroq

yaxshiroq

8,9

3

temir

Kumushsimon oq

56

qora

yaxshi

yaxshi

7,874

4

rux

Ko’kimtir oq

65

rangli

yaxshi

yaxshi

7,13

5

qo’rg’oshin

kulrang

207

rangli

yaxshi

yaxshi

11,34


Xulosa: Metall namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, hamma metallar yaltiroqlikka ega, issiqlik va elektr o’tkazuvchanligi yaxshi, og’ir, temirdan tashqari hammasi rangli metallar qatoriga kirishi aniqlandi va kuzatildi.








Laboratoriya ishi №5

Qotishmalarning namunalarini ko’zdan kechirish.


Metall qotishmalari

Tashqi ko’rinishi

Ishlatilishi

1.Dyuraluminiy

2.Bronza

3. Po’lat

4.Cho’yan

Kumushsimon

Qizil-sarg’ish

Kumushsimon-oq

Kulrang

Deraza, idish, tibbiyot va uy ro’zg’orda

Texnik vositasi

hello_html_28616f98.jpgT/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.








Xulosa: Metall qotishmalari namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, ko’pchiligi qattiq, yaltiroqlikka ega, issiqlik va elektr o’tkazuvchanligi yaxshi, og’ir, transport va texnik vositasi sifatida korroziya va yemirilishga chidamlilik xossasi sanab o’tildi.


Laboratoriya ishi №6

Tuzlar eritmalari bilan metallarning o'zaro ta'siri


Thello_html_m13d06f44.jpg/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Alanganing o’zgarishiKaliy xlorid 1. Mis simining kumush nitrat eritmasi bilan ta’siri 2AgNO3+Cu=Cu(NO3)2+2Ag

Natriy xlorid

Kalsiy xlorid

2.Mis sulfatning temir bilan ta’siri

CuSO4+Fe=FeSO4+Cu

3.Qo’rg’oshin(II)-nitratning mis bilan ta’sirlashuvi Pb(NO3)2+Cu=

1.Mis simining yuzasi kumush bilan qoplanadi.

2.Kulrang temir qizg’ish misga o’rnini beradi

3.Reaksiya bormaydi


Xulosa: Metall qotishmalari namunalarining tashqi ko’rinishi bilan tanishildi, ko’pchiligi qattiq, yaltiroqlikka ega, issiqlik va elektr o’tkazuvchanligi yaxshi, og’ir, transport va texnik vositasi sifatida korroziya va yemirilishga chidamlilik xossasi sanab o’tildi.




Laboratoriya ishi №11

Aluminiy gidroksidining olinishi, uning kislota va ishqor eritmalariga ta'sirini o'rganish.


T/X: Kislota va ishqorlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Kuzatiladigan o’zgarishlar

Kuzatiladigan o’zgarishlar1.Aluminiy xlorid eritmasining gidrolizi 1.Aluminiy gidroksidning olinishi Al(NO3)3+3NaOH=Al(OH)3+3NaNO3

AlCl3+3H2O=Al(OH)3↓+3HCl

Al+3+3Cl-+3H2O=Al(OH)3↓+3H++3Cl-

Al+3+3H2O=Al(OH)3↓+3H+

2.Aluminiy gidroksidning xlorid kislota bilan ta’siri

Al(OH)3+3HCl=AlCl3+3H2O

3.Aluminiy gidroksidga ishqorning ta’siri Al(OH)3+NaOH=NaAlO2+2H2O

1.Oq aluminiy gidroksid cho’kmasi hosil bo’ladi;

2.Oq aluminiy gidroksid chokmasi eriydi;

3.Oq aluminiy gidroksid chokmasi eriydi.

Kulrang cho'yan

1,7-4,30C 1,25-4%-Si. 1,5%-Mn. Kremniy ko'p bo'lganida uglerodning temirda eruvchanligi pasayadi. Shuning uchun uglerod grafit holida ajralib chiqadi

Yumshoq, mexanik

ishlash oson

Turli quyma detallar:

shesterna, g'ildirak,

quvurlar tayyorlanadi.


Oq cho'yan

1,7-4,3%-C. 4% dan ko'p Mn uglerod sementit Fe4C3-

Qattiq, mo'rt.

po'lat tayyorlanadi


Legirlangan element

Legirlovchi elementning xossasi

Qo'llanishi

Xrom

Qattiqiik va korroziyaga bardoshlik.

Asboblar, keskich va iskanalar tayyorlanadi.

Nikel

Qovushqoqlik, mexanik pishiqlik, ishqalanishga chidamlilik.

Turbinalar, reaktiv dvigatellar, o'lchov asboblari tayyorlanadi.

Marganes

Qovushqoqlik, mexanik pishiqlik, ishqalanishga chidamlilik.

Mayda inshootlar, temir yoi relslari, ekskavator cho'michlarining tishlari tayyorlanadi.

Titan

O'tga, yuqori haroratga chidamlilik, korroziyaga bardoshlik

Samolybt, raketa va kemasozlikda kimyoviy apparatura tayyorlashda ishlatiladi

Volfram

Qattiqiik, o'tga chidamlilik, ko'p yillar ishlay olish xususiyati.

Tez qirquvchi instrumentlar, arra, elektr lampa tolalari tayyorlanadi.

Molibden

Elastiklik, o'tga chidamlilik, korroziyaga bardoshlilik

Reaktiv samolyot turbina parraklari, avtomashina detailari, bronzalangan plitalar, laboratoriya idishlari,

Kremniy

Kislotalar ta'siriga chidamlilik

Transformator, kislota ta'siriga chidamli apparat tay

Vanadiy

Yuqori pishiqlik, zarbaga bardoshlilik

Instrumental po'lat, zarbabardosh detallar

Xulosa: Cho’yan va po’lat namunalarining tashqi ko’rinishi, xossalari, tarkibi bilan tanishildi, ularning kislotalarga chidamliligi, zarbabardoshligi, issiqlik va elektr o’tkazuvchanlik xossalari sanab o’tildi va taqqoslandi. Ularning ishlatilish sohalari va tarmoqlari haqida ma’lumot olindi.


Mavzu:Organik birikmalar bilan tanishish

Laboratoriya ishi №15

Neftni qayta ishlash va toshko’mirni, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, kokslash mahsulotlarining namunalari bilan tanishish.

hello_html_791aab16.jpg

T/X: Moddalar bilan ishlaganda mazasini tatib ko’rmang va hidlaganda burningizga yaqinlashtirilmaydi.

Yonilg’i

nomi

Agregat

holati

Rangi

Hidi

Suvda

eruvchanligi

1

Neft

suyuq

Qoramtir jigar

O’ziga xos

erimaydi

2

Benzin

suyuq

Och sarg’ish

O’ziga xos

erimaydi

3

Tabiiy gaz

gaz

Rangsiz

Hidsiz

Yomon eriydi

4

Komir

qattiq

Qora

Hidsiz

Yomon eriydi








Xulosa: Neftni qayta ishlash va toshko’mirni kokslash mahsulotlar namularining tashqi ko’rinishi, ba’zi fizik xossalari sanab o’tildi. Neftni haydash jarayonida hosil bo’ladigan mahsulotlar haqida tushunchaga ega bo’lishdi.


Laboratoriya ishi №16

Etilen olish va uning xossalarini o’rganish.


T/X: Spirt lampasi bilan ishlayotganda ehtiyot bo’lish kerak. Spirt lampasi alangasidan foydalanib bo’lgandan keyin u qopqoq yordamida o’chiriladi. Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, modda yuzga sachrashi mumkin. Brom bilan boradigan tajribalar mo’rili shkafda o’tkaziladi.


Reaksiya tenglamasi

Kuzatiladigan o’zgarishlar

1.Etilenning olinishi (kat H2SO4)

a)C2H5OH →C2H4↑+ H2O

b) Etilenga bromning birikishi C2H4+Br2 → C2H4Br2

d)Etilenning oksidlanishi

2KMnO4+3C2H4+4H2O=3C2H4(OH)2+2KOH+2MnO2

e)Etilenning yonishi C2H4+3O2 → 2CO2 +2H2O


1.a)Etilen gazi ajraladi;

b) qo’ng’ir rangli suyuqlik (Br2) rangsizlanadi;

d) pushti rangli KMnO4 eritmasi rangsizlanadi va qora cho’kma MnO2 tushadi.

e)Ravshan alanga bo’lib yonadi.



Xulosa: Laboratoriya sharoitida etilen etil spirtidan degidratlash usuli bilan olindi. Toyinmaganlik xossasiga oid tajribalar:kaliy permanganate eritmasini va bromli suvni rangsizlantirishi sifat reaksiyalar o’tkazildi.


Foydalanilgan adabiyotlar:


1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturi, Toshkent 2010

2. I.R. Asqarov, N.X. To`xtaboyev, K.G`. G`opirov “Kimyo “ 7- sinf darsligi.

3. I.R. Asqarov, N.X. To`xtaboyev, K.G`. G`opirov “Kimyo “8- sinf darsligi.

4. I.R. Asqarov, N.X. To`xtaboyev, K.G`. G`opirov “Kimyo “9- sinf darsligi.

5. M.S. Ergashev, M.F. Yulayev va boshqalar “ Umumiy o`rta ta`lim maktablarida kimyo fanidan amaliy mashg`ulot va laboratoriya ishlari uchun metodik qo`llanma ( 7-9 siniflar).

Xulosa: Ishqor eritmasi yordamida suvda erimaydigan asos - rux gidroksid olindi uning xlorid tuzidan olindi bunda oq chokma shakda probirkada hosil bo’ldi. Rux gidroksidning amfoterlik xususiyati unga kislota hamda ishqor ta’sir ettirib isbotlandi. Demak, rux gidroksidi ham kislotali, ham asosli xossa namoyon qiladi.


Laboratoriya ishi №14

Cho’yan va po’lat namunalari bilan tanishish.


T/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


Cho'yan turi

2.a)Berlin lazuri cho’kmasi hosil bo’ladi;

b)Eritma to’q qizil tusga kiradi.

2 Temir(III)ioniga sifat reaksiya

a)4FeCl3+3K4[Fe(CN)6]=Fe4[Fe(CN)6]3+12KCl

b)FeCl3+3NH4SCN=Fe(SCN)3+3NH4Cl








Xulosa: Aluminiy xlorid eritmasi gidroliz ta’sirida kislotali muhit namoyon qiladi, chunki tuz kuchsiz asos va kuchli kislotadan hosil bo’lgan.


Laboratoriya ishi №13

Ikki va uch valentli temir tuzlarini bilib olish.


T/X: Zaharli moddalar bilan ishlaganda moddalarni hidlash va mazasini tatib ko’rish mumkin emas.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

2.Metiloranj pushti rangga bo’yaladi


Xulosa: Ishqor eritmasi yordamida suvda erimaydigan asos - aluminiy gidroksid uning xlorid tuzidan olindi, bunda oq chokma shakda probirkada hosil bo’ldi. Aluminiy gidroksidning amfoterlik xususiyati unga kislota hamda ishqor ta’sir ettirib isbotlandi. Demak, aluminiy gidroksidi ham kislotali, ham asosli xossa namoyon qiladi.


Laboratoriya ishi №12

Aluminiy tuzlari eritmalarining indikatorlarga ta’sirini o’rganish


hello_html_m2f3165ef.jpgT/X: Qizdirish jarayoni borayotda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar









Xulosa: Aluminiy metallining amfoterlik xususiyati unga kislota hamda ishqor ta’sir ettirib isbotlandi, bunda vodorod gazi siqib chiqarildi. Demak, aluminiy ham kislotali, ham asosli xossa namoyon qiladi.


Laboratoriya ishi №10

Alyuminiy va uning qotishmalarning namunalari bilan tanishish.

hello_html_28616f98.jpg

T/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.

Qotishma

2.Vodorod gazi ajralib chiqadi(tezlashtirish uchun isitish mumkin).

2Al+6HCl=2AlCl3+3H2

2.Alyuminiyning ishqor bilan ta’siri

2Al+2NaOH+2H2O=2NaAlO2+3H2








Laboratoriya ishi №9

Aluminiynig kislota va ishqor eritmalari bilan o’zaro ta'siri


hello_html_563e47fa.jpg T/X: Qizdirish jarayoni borayotganda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

2.Katodda vodorod pufakchalari, anodda yod ajraladi.

CuCl2+H2O→Cu+Cl2↑+H2O

2.Kaliy yodid eritmasining elektrolizi

KI+HO=KOH+H2↑+I2

Yodga kraxmalning ta’siri

Kraxmal+I2=Ko’k eritma


Xulosa: Tajriba davomida metal tuzlarining alangani bo’yash xossasidan foydalanib ularni farqlash usuli bilan tanishildi.


Laboratoriya ishi №8

Tuzlar eritmalari bilan metallarning o'zaro ta'siri


Thello_html_68714e80.jpg/X: Elektr asboblari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish va ishdan so’ng elektr manbadan o’chirish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

Sariq

Qizg’ish


Xulosa: Metallarning faolligi o’rganildi, elektrokuchlanish qatorida o’ng tomonda turgan metallar chap tomondagi metallarni siqib chiqara olmasligi tajribada kuzatildi.






Laboratoriya ishi №7

Natriy, kaliy, kalsiy va magniyning eng muhim tuzlari namunalari bilan tanishish.


Thello_html_3b3e5f7d.jpg/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.

Metallar tuzlari


Xulosa: Ohakli suv yordamida CO2 ekanligi isbotlandi. Tajriba davomida karbonat ioni vodorod ioni reaktivi orqali aniqlandi. Karbonatlar va gidrokarbonatlarning bir-biriga aylanish reaksiyalari o’rganildi.


Laboratoriya ishi №2

Tabiiy silikatlarning namunalari bilan tanishish.

hello_html_2a22aae8.jpg

T/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.






Xulosa: Tajriba davomida ammiak olindi va uning asosli xossa namoyon qilishi hamda suvda erishi kuzatildi. Xlorid kislota bilan ammiak olovsiz tutun hosil qilishi aniqlandi.


Laboratoriya ishi №12

Mineral o’g’itlarning namunalari bilan tanishish.


T/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


O'g'itning nomi

2.Indikator qog’ozi pushti rangga bo’yaladi

3.Tutun hosil bo’ladi, ammoniy xlorid ajraladi

4.Ammiak suvda yaxshi eriydi.

Ca(OH)2+2NH4Cl=CaCl2+2NH3+2H2O

2.Ammiak gazining fenolftalein indikatoriga ta’siri

3.Ammiakning xlorid kislota bug’lari bilan ta’siri:NH3+HCl=NH4Cl

4. Ammiakni yig’ish va suvda eritish

NH3+H2O=NH4OH


Xulosa: Laboratoriya ishi davomida reaksiya tezligiga kislota kuchining, haroratning, konsentratsiyaning, moddalarning tabiati, maydalanish darajasiga bog’liqligi kuzatildi.


Laboratoriya ishi №11

Ammoniy tuzlaridan ohak ta'sirida ammiak olish va uning xossalarini о 'rganish

hello_html_m10eb2ad0.jpg

T/X: Qizdirish jarayoni borayotda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar


2.Bo’laklari mayda bo’lgan ohaktosh saqlagan probirkadagi reaksiya tezroq boradi



Xulosa: Tajriba davomida ammoniy sulfat, sulfat kislotaning bariy xloridi bilan oq cho’kma berishi va bu sulfat ioniga sifat reaksiya ekanligi, shu bilan birga bariy ioniga sifat reaksiyasi bo’lishi isbotlandi.


Laboratoriya ishi №10

Kimyoviy reaksiya tezligiga turli omillar ta'sirini ko'rsatuvchi tajribalarni bajarish.

hello_html_m5c6aa560.jpg

T/X: Qizdirish jarayoni borayotda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Kislota eritmasi bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar






Xulosa: Tajribada galogenlarning suvda va organik erituvchilarda erishi kuzatildi, natijada organik erituvchilardagi eruvchanligiga qaraganda suvdagi eruvchanligi nisbatan past ekanligi aniqlandi.


Laboratoriya ishi №8.

Oltingugurt namunalari va uning tabiiy birikmalari bilan tanishish.

hello_html_464281a5.jpg

T/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.





Namunalarning

nomi


2. Yomon eriydi.

2.Yod va bromning distillangan suvda erishi


Xulosa: Faolligining oshib borishiga qarab faol galogenlar passiv galogenlarni ularning tuzlaridan siqib chiqarishi o’rganildi.










Laboratoriya ishi №7.

Galogenlarning suvda va organik erituvchilarda eruvchanligini o'rganish


T/X: Galogenlar eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi

2.Benzol eritmasi binafsha rangga kiradi

3.Benzol eritmasi binafsha rangga bo’yaladi

2KBr+Cl2=2KCl+Br2

2.Kaliy yodidga xloridning ta’siri

2KI+Cl2=2KCl+I2

3.Kaliy yodidga bromning ta’siri

2KI+Br2=2KBr+I2






Xulosa: Tajribada tuproqning suvli so’rimida xlorid ionlari borligi aniqlandi. Xlor ioniga kumush nitrat yoki qo’rg’oshin atsetat eritmalari reaktiv hisoblanadi.


Laboratoriya ishi №6.

Galogen birikmalarining eritmalaridan bir-biridan siqib chiqarish.


T/X: Suyultirish qoidasiga rioya qilish lozim. Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

2. Cho’kma hosil bo’ladi.

2.Xlor ioni borligini tekshirish

Cl-+Ag+(Pb2+)=AgCl(PbCl2)↓

Xulosa: Xlorid, yodid, bromide ionlarga xos sifat reaksiya o’tkazildi. Ularni aniqlash uchun kumush nitrat reaktiv hisoblanadi.




Laboratoriya ishi №5.

Tuproq eritmasi tarkibida xloridlar borligini aniqlash


T/X: Kumush nitrat (qo’rg’oshin(II)atsetat) eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi


2.Oq cho’kma ajraladi.


3.Och sarg’ish rangli cho’kma tushadi


4.Sarg’ish rangli cho’kma tushadi









Xulosa: Tuzlaring gidroliz jarayoni o’rganildi, indikatorlar yordamida eritma muhiti aniqlandi. Tajribada ion almashinish reaksiyalari kuzatildi. Cho’kma, gaz yoki kam dissotsilanadigan modda ajralishi bilan boradigan reaksiyalar ion almashinish reaksiyalari deyiladi.


Laboratoriya ishi №4

Xlorid kislota, galogenidlar va yod uchun sifat reaksiyalari

T/X: Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar







Xulosa: Turli kimyoviy bog’lanishli moddalarning atom va molekula tuzilishlari haqida abstract tafakkurga tayanib ilmiy tasavvurga ega bo’lishdi. Demak, atomlar o’z valentliklariga binoan o’zaro birikadi.



Laboratoriya ishi №3

Elektrolitlar eritmalari muhitini indikatorlar yordamida sinash.


Thello_html_m2f3165ef.jpghello_html_m2f3165ef.jpg/X: Suyultirish qoidasiga rioya qilish lozim. Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.



Xulosa: Ishqor eritmasi yordamida suvda erimaydigan asos - rux gidroksid olindi uning xlorid tuzidan olindi bunda oq chokma shakda probirkada hosil bo’ldi. Rux gidroksidning amfoterlik xususiyati unga kislota hamda ishqor ta’sir ettirib isbotlandi. Demak, rux gidroksidi ham kislotali, ham asosli xossa namoyon qiladi.


Laboratoriya ishi №2

Turli kimyoviy bog'lanishlarga ega bo'lgan moddalar (kaliy, kaliy xlorid, oltingugurt, yod) kristallari nusxalarini tayyorlash.

hello_html_m4062f8b0.jpghello_html_m619ae03.jpg hello_html_67d98870.jpghello_html_4b7d94b0.jpghello_html_3398178.jpg

Ishning algoritmi va reaksiyalar

2.Moddalar saqlanadigan idishlarning og’zi ochiq qoldirilmaydi.

3.Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang. Laboratoriyada ovqat istemol qilish yoki kimyoviy stakandan foydalanish qat’iy taqiqlanadi.




8 SINF

Amaliy ish №1.

Galogenlar” mavzusiga doir tajribaviy masalalar yechish.


Texnika xavfsizlik qoidalari

2.Reaksiya oddiy sharoitda boradi, tuz va suv hosil bo’ladi.













Xulosa: Faol metallar kislotalar bilan oddiy sharoitda, kam faol metallar qizdirish bilan ta’sirlashib, bunda vodorod ajralishi kuzatildi, nofaol metallar ta’sirlashmaydi. Metallarning faollik qatorida vodoroddan chapda turgan metallar uni kislotalardan siqib chiqaradi, o’ngda turganlari esa siqib chiqara olmaydi va bunda boshqa mahsulotlar hosil bo’ladi.


Laboratoriya ishi №17

Kislotalarning metall oksidlari bilan o’zaro ta’siri.


T/X: Qizdirish jarayoni borayotganda hamda kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


Ishning algoritmi va reaksiyalar

Xulosa: Kislota asoslar bilan ta’sirlashib tuz va suv hosil qilsa neytrallanish reaksiyasi deyiladi. Indikator rangining o’zgarishi orqali tajriba davomida neytrallanish reaksiyasi kechishi isbotlandi.


Laboratoriya ishi №15

Kislota eritmalarining indikatorlarga ta’siri.

hello_html_m2f3165ef.jpg







T/X: Suyultirish qoidasiga rioya qilish lozim. Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.


2.Eritma rangsizlanadi, tuz hosil bo’ladi.

3.Quruq tuz hosil bo’ladi


2.Natriy gidroksidga xlorid kislotaning ta’siri

NaOH+HCl=NaCl+H2O

3.Eritmani bug’latish












Xulosa: Suvda erimaydigan asoslar qizdirilganda tegishli metall oksidi va suvga parchalanishi o’rganildi.


Mavzu: Kislotalar va uning xossalari


Laboratoriya ishi №14

Neytrallanish reaksiyasi.


T/X: Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Kislota va ishqor eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

2.Ko’k rangli cho’kma qora modda va suv tomchilarini hosil qiladi.











Xulosa: Suvda erimaydigan asoslarga kislotalar ta’sir ettirilganda cho’kma eriydi tegishli metallarning tuz eritmalari hosil bo’lishi tajriba yordamida isbolandi.


Laboratoriya ishi №13

Mis(II)-gidroksidning qizdirilganda parchalanishi.


hello_html_m7a934b9a.jpg T/X: Moddalar isitayotganda probirka og’zini yonimizdagi o’rtoqlardan boshqa tomonga qaratib qo’yiladi. Qizdirish jarayoni borayotganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

eruvchanligi

holati












Xulosa: Tajriba davomida suvning xossalari o’rganildi. Asosli oksidlar suv bilan ta’sirlashib ishqorlar, kislotali oksidlar esa kislotalar hosil qiladi. Nofaol metallar oksidlari esa suv bilan ta’sirlashmaydi.


Mavzu: Asoslar va uning xossalari


Laboratoriya ishi №11

Natriy, kaliy va temir(III)gidroksidlarning xossalari bilan tanishish.


T/X: Kislota va ishqor eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin.


2.Karbonat angidrid suvda eriydi, bunda fosfat kislota hosil bo’ladi. Indikator rangi o’zgaradi.

3.Qora kukun(CuO) suvda erimaydi.

CaO+H2O=Ca(OH)2

2. Uglerod(IV)oksidiga suvni ta’siri

CaCO3+2HCl=CaCl2+H2O+CO2

CO2+H2O=H2CO3

3. Mis(II)oksidga suvning ta’siri

CuO+H2O≠

Xulosa:Vodorod metallarni oksidlaridan ajratib olishda qo’llaniladi va bu xossa vodorodning qaytaruvchilik xususiyatiga ega ekanligini isbotlaydi.



Mavzu: Suv va uning xossalari


Laboratoriya ishi №10

Suvning oksidlar bilan o’zaro ta’siri, hosil bo’lgan eritmalarida indikatorlar rangini o’zgarishi


hello_html_40b26bef.jpg T/X: Reaksiya sodir bo’layotgan idish ustida engashib qaralmaydi, chunki modda yuzga sachrashi mumkin. Kislota va ishqor eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

Qora mis oksidi qizg’ish rangli misga aylanadi va suv hosil bo’ladi (O’rin olish reaksiyasi)



Xulosa:Vodorod faol metallarga kislotalarni yoki suvni ta’sir ettirish orqali o’rin olish reaksiyasi yordamida olindi. Vodorod rangsiz, hidsiz, havodan yengil gaz.


Laboratoriya ishi №9

Vodorodning mis(II)oksid bilan o’zaro ta’siri va bu reaksiyaning amaliy ahamiyatini o’rganish


hello_html_m10eb2ad0.jpgT/X: Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Issiq

idish yoki narsalarni qo’l bilan ushlab olmang. Ular bilan ishlashda

doim tutqichlardan foydalaning.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

eruvchanligi

holati

nomi

Xulosa: Kimyoviy reaksiyalarning birikish, ajralish, o’rin olish, almashinish turlari bilan tanishildi.


Mavzu: Kislorod va uning xossalari


Laboratoriya ishi №7

Yonilg’ilarning turli xillari va ulardan unimli foydalanish usullari bilan tanishish

hello_html_m6d269bc6.jpg

T/X: Yonilg’ilar tez alangalanuvchan va portlash xususiyatiga ega bo’lganligi uchun ular bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Isitish asboblari va olovdan uzoqroq joyda saqlash kerak.


"Neft mahsulotlari" kolleksiyasi

hello_html_52441f87.jpg

2.Yashil modda qora rangli mis oksidiga aylanadi.(Parchalanish)

3. Kul rang temir qizg’ish rangli misga aylanadi.(O’rin olish)

CaO+H2O=Ca(OH)2

2. Malaxitni parchalash

Cu(OH)2-CuCO3=2CuO+CO2+H2O

3. Temirning mis(II)xloridga ta’siri Fe + CuCl2 = Cu + FeCl2



Laboratoriya ishi №6. Kimyoviy reaksiya turlari

hello_html_m13d06f44.jpghello_html_m3a7ae3d0.jpg

T/X: Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Issiq idish yoki narsalarni qo’l bilan ushlab olmang. Ular bilan ishlaganda hamma vaqt tutqichlardan foydalaning.

Ishning algoritmi va reaksiyalar

2. Suvda yaxshi eriydigan hamda yomon eriydigan moddalar bor.

3.Metallar yaltiroqlikka ega, metallmaslar esa ko’pchiligi mo’rt.

1.Qattiq paraffin syuq agregat holatga o’tib, so’ng yana qotadi. Kuzatiladigan o’zgarishlar



Xulosa: Moddalar rangining o’zgarishi, cho’kma tushishi, gaz ajralashi, issiqlik chiqishi kimyoviy hodisaning alomatlari hisoblanadi.


Laboratoriya ishi №5.

Oddiy va murakkab moddalar namulari bilan tanishish


Thello_html_549a8fb0.jpg/X: Moddalar bilan ishlaganda, u qanday modda bo’lishidan qat’iy nazar, mazasini tatib ko’rmang.


Ishning algoritmi

Xulosa: Moddalarning bug’lanishi, suyuqlanishi, erishi, qotishi, maydalanishi kabi jarayonlarda shakl, hajm, agregat holat o’zgarmay, tarkib o’zgarmaganligi uchun fizik xodisalarga taalluqlidir.


Laboratoriya ishi №4.

Kimyoviy hodisalar


Thello_html_m5f5793f8.jpg/X: Kislota eritmalari bilan ishlaganda ehtiyot bo’lish kerak. Issiq idish yoki narsalarni qo’l bilan ushlab olmang. Ular bilan ishlaganda hamma vaqt tutqichlardan foydalaning.


Ishning algoritmi

2. Quruq osh tuzi kristallari hosil bo’ladi.

3.Har bir modda o’ziga xos hidga ega.

Xulosa: Tarkibi va xossalari butun hajm boyicha bir xil bo’lgan moddalar toza moddalar, o’zgaruvchan tarkibga ega bo’lgan moddalar esa aralshmalar deyiladi. Bug’latish, kristallanish, filtrlash, tindirish, magnitga tortish, haydash aralashmalarni tozalash usullariga kiradi.


Laboratoriya ishi №3.

Fizik hodisalar


T/X: Moddalarni isitishda ehtiyot bo’lish lozim. Har qanday moddani hidlaganda burningizni idish og’ziga yaqinlashtirmang.


Ishning algoritmi


Рекомендация для проведения лабораторных и практических работ по химии
  • Химия
Описание:

Данная рекомендация или брощура написана для учителей химии. ЕЮ можно пользоватся во время урока  в помощь учителю для проведения лабораторных или практических занятий. Брощура содержит правила техники безоапсности для каждого занятия, алгоритм работы, необходимые реактивы и оборудования, также химические реакции.

Ею могут пользоватся не тольео учителя, но и учащиеся среднеобразовательных школ и лицеев, а также студенты колледжей.

В этой разработке вы можете найти выводы после каждой лабораторной работы или практического занятия. А также там имеются рисунки как собрать необходимый прибор для использования его на занятиях.

Автор Гуламова Мохигул Бахтиёровна
Дата добавления 03.01.2015
Раздел Химия
Подраздел
Просмотров 1529
Номер материала 22819
Скачать свидетельство о публикации

Оставьте свой комментарий:

Введите символы, которые изображены на картинке:

Получить новый код
* Обязательные для заполнения.


Комментарии:

↓ Показать еще коментарии ↓