Главная / Другое / ПРИКЛАДНОЙ ПРОЕКТ Разработка предложений по повышению грамотности и распространению эффективных форм обучения крымскотатарского языка

ПРИКЛАДНОЙ ПРОЕКТ Разработка предложений по повышению грамотности и распространению эффективных форм обучения крымскотатарского языка

Крымский республиканский институт
последипломного педагогического образования










ПРИКЛАДНОЙ ПРОЕКТ


Разработка предложений по повышению грамотности и распространению эффективных форм обучения

Крымскотатарского языка











Выполнил: Консул Б.Э.

Учитель Лесновской общеобразовательной школы,Сакского района

_______________________________________________________ ___________ _______­­­­­­­­­­­­­­­

Проверил:










Симферополь, 2014



Миллетимизнинъ янъыдан догъурылувы миллет тербиесининъ

эсасы, халкъымызнынъ бутюн рухий мерасынынъ менфаасы – ана тилимиздир. Буларны толусынен огренмек ичюн язма ве агъызакий ана тилимизни мукеммель бильмек зарур.

Мектеп муитинде ана тильге севги ашламакъ, онен фахыр-

ланмакъ, къырымтатар тили фени де башкъа фенлер сырасын-

да муим, керикли фен экенини талебелернинъ анъларына синъ-

дирмек – тек оджанынъ борджу.

Къырымтатар тили оджасы - бу пек фахырлы ве шанлы зе-

наат деп саям. Ана тилимиз яшаса - халкъмыз яшайджакъ ве онынъ келеджеги онъа багълыдыр. Оджа талебенинъ юрегинде

энъ мукъаддес адам. Талебе мектепте окъуркен сексен файыс куньде оджанен къонуша, оджа исе озюнден талебеге тербие,

севги, урьмет ве чокъ мусбет дуйгъуларны ашлай.

Къырым ярымадасында къырымтатар тили ве эдебияты

фен оларакъ тахминен 20 йыл огрениле. Тилимизнинъ вазиети ассимиляция себебинден йыл – йылдан эп агъырлаша. Талебе –

лнрнинъ тиль байлыгъы заифлаша. Языкъ ки балаларымызнынъ

агъызындан чокъусы вакъыт ябанджы тиль эшитиле. Келеджекте ана тилимизнинъ сёнюви корюнмеге башлады. Онынъ ичюн оджалар тарафындан бу фаджиагъа къаршы олдукъча къаршы-

лыкъ сыра кельди. Бу къаршылыкъ яни ана тилимизнинъ къута-

рувы бир къач меселелер иле багъланылды. Одждаларнынъ огюнде бир къач вазифелер пейда олды.


1. Къыскъа вакъыт ичинде догъру хатасыс язмагъа огретмек.


2. Тез вакъытта хатасыз язмагъа огренген талебе дерслерге

авеснен келип ана тилини огренмеге зиядесинен тырышма-

сына ёл ачмакъ.


3.Оджа бу тырышувны эр тюрлю ёлларнен пекитмеге эр насыл

методик ёлларнен къулланмакъ керек.

Мен Консул Бекир Эмрасанович, докъуз йыл девамында Сакъ

районнынъ Лесновка кой мектебинде ишлеп кельмектем. Бу йыллар девамында бир талай сыныфларнен ишлемеге сыра кель-

ди. Бизим мектепте къырымтатар тили дерслерини берген эки оджамыз чалышмакъта.

Биринджи сыныфтан башлап он биринджи сыныфкъа баргъан- дже сыныфларымыз бар, энде мектеп битиреджек балаларнен ишлеп кельмектем. Онынъ ичюн биринджи дерслерден башлап насылдыр бир универсаль методика тапмагъа, кичкене балалар-дан башлап буюгине къадар хатасыз язмагъа ярдым эткен къаиделер, анълайышлы олып, талебелернинъ эслеринде сакъла-

нып, автоматик шекилинде къулланылмасыны араштыра башла-

дым. Бу методика талебелер ( ана тильде лаф этмеген ) ичюн сербест, енгиль олмагъа керек эди. Менимдже араштырылгъан

методика тапылды ве шимди яхшы нетиджелер бере.Сыныфлар

ичинде талебелерни эки группагъа больмек мумкюн. Биринджи

группа - керекли дереджеде ана тильде къонушкъан балалар.

Экинджи группа - ана тильде затен къонушмагъан балалар.

Незарет ишлерде бу методиканен къуллангъан биринджи ве экинджи группа талебелери яхшы нетиджелер корьсетелер.


Универсаль методика менимдже эки басамакътан ибареттир.

I басамакъ

Эсас тиль къайделерни блок шекильде бермек.


II басамакъ

Дерслерде интерактив усулларнен къуланув.


Бу иште мен терен тек биринджи басамакъны озюмджесине ачыкълайджам.

Демек биринджи блокта эсас тиль къайделери ( тек догъру язувгъа тесир эткен) блок шекильде берильмеси козьде тутула.



Блоклар.

I 1. Созукъ сеслер классификациясы.

2. Сингармонизм къаиделери.

3. «Ь» ишаретнинъ язылувы.


II 1. – да; - де; аффикслернинъ язылувы.

  1. йи; - йы; сес бирикмелернинъ язылувы.

  2. ып; - ип; аффикслернинъ язылувы.


Оджалар тарафындан эгер экинджи блоктаки къаиделер агъыр-

лыкъ чыкъармасалар, биринджи блокнынъ къаиделери оджалар-

гъа чешит тюрлю зорлукълар чыкъарталар. Онынъ ичюн мен эмиетимни биринджи блоккъа береджем.

Тиль къаиделерден энъ балалар ичюн агъыр олгъан сингар-монизм къаиделерге айырыджа дикъкъат берем. Бу къаиделерге

эльбетте эр оджа озь ишинде дикъкъат айыра. Мен бу къаиде-

лерни бираз саделештирип, анълайышлы (тиль бильмеген балаларгъа айныкъса) этип башлангъыч сыныфтан анълатма-

гъа башладым.

Къырымтатар тили ве эдебияты оджаларнынъ огюнде даима муим меселе тура – догъру, хатасыз эдебий язылы нутукъны талебелерге огретмеге. Менимдже бу меселенинъ чезилювинде къырымтатар тильниъ созукъ сеслер классификация-

сы ярдым эте. Догъру классификация талебелерге сингармонизм

къаиделерни енгиль анъламагъа ярдым эте. Сингармонизм къаиделери догъру хатасыз язувнынъ темелидир. Бойледже бу эки къаиделер бир – биринен багълылыр. Эгер талебе бу къаиде-

лерден бирисинде агъырлыкъ корьсе онынъ хатасыз язувы тюшмеге башлай.

Созукъ сеслернинъ классификициясы

Къалын а, о, у, ы, я.

Индже и, е, э.

Дудакълы о, у, ё, ю.

Дудакъсыз ы, е, э, а, и, я.


hello_html_39cc4928.gifё, ю.

й -эшитсень къалын



й – эшитмесень индже



Меселя: ёл – ( йол) ё – къалын сют – (сют) ю – индже

сёз – (сёз) ё – индже ювунмакъ (йувунмакъ) й -къалын


Бойле созукъ сеслернинъ классификациясы сингармонизм къаи-

делернинъ къуланувыны саделештире.

Сингармонизм къайделернинъ мен бойле анълатам:

Эгер сёзнинъ тамырында сонъки созукъ сес къалын олса сёзге къошулгъан аффикслер къалын олмалылар.


Меселя: китап + лар, гъа, ны, нынъ, мыз, ынъыз ……

Къалынгъа къалын

Эгер сёзнинъ тамырында сонъки созукъ сес индже олса сёзге къошулгъан аффикслер индже олмалылар.


Меселя: къалем + лер, ге, ни, нинъ, миз, инъиз ……

Инджеге индже


Сингармонизмнинъ дудакълылыкъ къаидеси тек экинджи

эджагъаджы укюм сюре, сонъра исе учюнджи эджадан башлап къалынлыкъкъа, инджеликке авуша.


Меселя: сют- люк- ни; туз- лукъ- ны.


Буюк эмиет «Ь» ишаретке бермеге керек, онынъ къулланувына.

Бу системаны невбетнен анълатмагъа керек.


«Ь» - язылмай

1. Эгер сёзнинъ тамыры «Ь» ишаретнен битсе, онынъ огюнде

кельген тутукъ сеснен къошулгъан ялгъама да башлай.

Ве айны тутукъ сеслер арасында «Ь» ишарет язылмай.

МЕСЕЛЯ: Чёллер, оттен


  1. Эгер сёзнинъ тамыры «Ь» ишаретнен битсе ве къошулгъан

ялгъама тутукъ сеснен башласа, «Ь» ишарет язылмай, лякин

невбетте кельген созукъ сеслер индже олалар.


МЕСЕЛЯ: козь – козю ( «Ю»индже)


«Ь» - языла

  1. Эгер «Л» йымшакъ эшитильсе, чевресинде насыл созукъ сес-

лери олгъаны фаркъы ёкъ, эп бир «Ь» ишарет язылыр.

МЕСЕЛЯ: Бель, кель, толь


  1. Эгер къатты эджадан сонъ, йымшакъ эджа этильсе, я да айны

вазиет сёзнинъ сонъунда олса, «Ь» ишарети языла. Ве эгер индже сеснен кельген ялгъаманы къошмагъа мумкюн олса,

«Ь» ишарети языла.

ген люк

МЕСЕЛЯ: Боль ме Козь де


  1. Эгер сёзнинъ тамыры «Ь»ишаретнен битсе, ялгъама къошул-

гъанда, эки фаркълы тутукъ сес арасында «Ь» ишарет язылыр.

де де

МЕСЕЛЯ: Кузь лер Кунь лер


Къырымтатар тилине башкъа тиллерден кирген сёзлер, шу тильнинъ къайделерине эсасланып язылыр, лякин ялгъамалар-

ны къошкъанда къырымтатар тилининъ сингармонизм къайде-

сине бойсунмагъа керек.

Бойлеликнен, бу къайделерге эсаслансакъ:

  1. Сеслер классификациясына;

  2. Сингармонизм къайделерине;

  3. «Ь» ишаретнинъ язылувына;

юксек бильги нетиджелерине етмеге мумкюн.

Къырымтатар тили дерслеринде юксек бильги нетиджелерине етмек, юкъарыда айтылып кечильген къаиделерни автоматик дереджеде меним- семекке эр тюрлю мешгъулиетлер ярдымджы олмакъталар. Эльбетте тиль дерсликлерде эр бир къаиде боюнджа бир сыра мешгъулиетлер бериле. Олар озьджесине меракълылар, талебелер авеснен оларны беджерелер. Олар эр бир оджанынъ къолунда олгъанлары ичюн, мен сизинъ дикъ- къатынъызны бир къач иновацион усуллы мешгъулиетлернен таныш этмеге истейим. Тосат – тосат балаларны дерсликтен тыш мешгъулиет-лернен таныш этип, оларны ана тили дерслерни даа да зияде авесликнен огренмеклерни козьде тутам, чюнки меним макъсадым догъ-ру язувнен бирликте зенгин бильгили, теджрибели, миллий анълы талебелер тербиелемек.

Бойле мешгъулиетлерден энъ саделеринден бири «Кунеш»-адлы мешгъулиет. Бу мешгъулиетни башлангъыч сыныфлардан та юкъары сыныф талебелеринен кечирмек мумкюн. Бир къач кере кечирильген сонъ талебелер бу мешгъулиетнинъ адыны эшиткенде, насыл иш алып барыладжакъны озьлери билелер. Оджа тек мешгъулиетлернинъ мевзусыны айта, талебелер не япмакъ кереклигини билелер. Бу заманда вакъыт да икътисад этиле. Биринджи дерсте ватман кягъытында нумюне оларакъ мумкюн корьсетмеге бойле ресим.


Кунеш


Замир Исим

hello_html_3db4aa2a.gif

hello_html_m723a8a60.gif

hello_html_4d177b60.gif


hello_html_4380c11d.gif



hello_html_a176b60.gifhello_html_5073de46.gifЗарф Сыфат



hello_html_m6f284149.gif





Сайы Фииль


«Кунешни» япкъанда «мий уджюми» аркъалы бутюн къайделерни текрар-ламакъ мумкюн. Талебелер уджюм япкъан вакъытта кунеш пейда ола.

Эльбетте сизлерге белли «Микрофон»адлы мешгъулиетте де токъта-макъ истейим.

«Микрофон» кабинетимде аселет бир саде микрофон тура. Бу мешгъули-ет кечириледжек олса, о маса устюнде пейда ола. Талебелер оны корьген-де насыл мешгъулиет оладжагъыны билелер, тек интервьюнинъ мевзусы-ны эшитип Ким корреспондент оладжагъыны сабырсызлыкънен беклей-лер. Мевзу эльбетте чешит – чешит олмакъ мумкюн. Бу мешгъулиетни эм агъызакий, эм де язма кечирильмек мумкюн.

Талебелер буюк авесликнен мына Бойле мешгъулиет устюнде де иш-лейлер. Мешгъулиетнинъ Ады «Чает эсабы». Мешгъулиетнинъ асылы шунда: иштирак эткен талебелер бири артындан «аталар» алтыкошеликни, онынъ тарафлары ракъамларнен бельгиленген. Эр бир талебеге бир де бир ракъам тюше. Бу арада тахтада я да ватман устюнде язылгъан суаллер бериле. Талебелер частлары эсабы тюшкен ракъамлары боюнджа суаллер-ге джевап берелер. МЕСЕЛЯ: «ЗАМИР»


Суаллер джедвели:


  1. Чешитлери;

  2. дж – ки вазифеси;

  3. манасы ве грамматик алеметлери.

  4. тизилюв джеэттен чешитлери.

  5. замирлернен джумле тизмек.

  6. замирлернинъ язылувы.


Мевзуларны чешитлетмек, агъырлаштырмакъ я да саделештирмек мумкюн.


Меракълы мешгъулиетлерден бири «Диаграмма Вена»

Бу мешгъулиетни нетидже дерслеринде кечирмек пек уйгъун келе. Мешгъулиетнинъ асылы: эки даире бири- бирининъ янына къоюлып; ортада экисинъ якъынлашма нетиджесинде пейда олгъан овал ичинде эки мевзунынъ, ресимнинъ, образнынъ ве иляхире эки бир НЕНИНЪ умумий тарафлары языла; сагъ ве сол тарафларында исе фаркълары языла.

Диаграмма бу мешгъулиет бойле корюльмекте:




Фаркъы умумий Фаркъы

тарафлары




Мевзу: Исим ве фииль.





Исим Фииль

1.предмет ифаделей 1.сёз чешити 1. иш – арекет ифаделей

2.суаллери 2. там манасы 2. суаллери

3.келишлернен тюрлене 3. шахсларнен тюрленюви 3. келишлернен тюрленмей

4.заманы ёкъ 4. джумле азасы олувы 4. заманы бар

5. чокълукъ аффикслер







Кечильген мевзуларны пекитюв дерсинде «СЕНКАН»мешгъулиети ишлет-мек, талебелернинъ кефлерине пек келише. Мешгъулиетнинъ асылы: талебелер умумен он бир сёз тапмалылар. Оларгъа бир сыра суаллер бери-ле. Суаллерге тапылгъан джевапларны бири-бирине къошсанъ он бир сёз тешкиль эте.


СУАЛЛЕР:


1. Исим Къырым.


2. Онъа эки сыфат тап Дюльбер, ешиль.


3. Бу исимге 3 фииль Раатланмакъ, тедавийленмек,

келиштир ялдамакъ.

4. Берильген исимге Севем, гузеллештирем,

Мунасебетинъ юрегимдесинъ, курешем.


5. Исимге синоним тап Ватан


Оджа оларакъ озюмнинъ ве балаларнынъ огюнде къоюлгъан макъсадла-рымызгъа иришмек ичюн, эр бир талебенинъ шахсий хусусиетини козь огюнде тутып, къырымтатар тили дерслеринде янъы (инновацион техноло-гия) элементлери, интерактив усуллары, АСО элементлерни кирсетем: диалог, чифт ишлер, мий уджумы, микрафон, иджадий шахсий вазифелер ве иляхре.

Талебелерге Ватанымызгъа севги дуйгъуларыны ашламакъ, ана тилимиз-ге урьмет беслемек озюмнинъ баш вазифем деп саям.

Аудирлевге азырлангъан метинлернинъ мундиреджесини бу вазифени беджермекке уйгъунлаштырам. Меселя, мына бойле метин устюнде алып барылгъан ишни анълатмагъа истейим.


МЕТИН


Бугунь тилимизге садыкълыгъымыз мушкуль алда, бизлерни даима къула-гъымызгъа кирген ябанджы тиль къаплай. Яшларымызнынъ ёлда – ызда шу тильде сёйлегенлеринден юреклеримиз агъыра. Деделеримизден къал-гъан тильни огренмек, севмек, сакъламакъ бизге боюн бордждыр, биз оны эда этмек керекмиз. Эвимизнинъ босагъасыны атлап кечкен сонъ ана тилимизден башкъа джемий тиллерни унутмакъ керекмиз. Бу ёлнен кетсек татарджа къонушмакъ имкянымыз кунь – куньден артаджакъ. Эр биримизнинъ сёз хазинемиз зенгинлешеджек, къуванчымыз артаджакъ.


Бу метин устюнде эр насыл бир сыныфта, эр тюрлю межгъулиет беджермек мумкюн.

Аудирлев. Окъулгъан метиннинъ мундериджесини насыл анълагъанла-рыны тешкерюв. Оджа окъуй, окъувдан огне лугъат иши алып бара. (Метинни бутюн окъумакъ мумкюн, башлангъыч сыныфларда, орта сыныфларда бир къач джумлесини окъумакъ мумкюн). Суаль джевап вастасыны къулланмакъ мумкюн.

Метиннинъ мундериджесини анълагъанларыны тешкерюв. Оджа джумленинъ башыны окъуп башлай, талебелер девам этелер.

Метиннинъ мундериджеси боюнджа субет кечирюв, талебелер фикир-леринен бир – бирлернен пайлашалар.

Мундеридже толусынен менимселенген сонъ айыры сёзлер устюнде, эр тюрлю фонетик, грамматик мешгъулиетлер беджермек мумкюн. Буюк сыныфларда синтаксиз устюнде ишлемек догъру келе.

Бойлеликле мен мектепте талебелерни окъутыркен, грамматиканынъ эсас къаиделерни енгиллештирип сонъра окъуйыджыларнынъ нуткъларны

инкишаф этип яни нидже-нидже юкъарыда айтылгъан иновацион,интерактив мешгъулиетлернен къуланып севимли талебелерге догъру,хатасыз язмакъны догъру,темиз анна тилимизде лакъырды этмекни огретем.Бунен берабер оларгъа тилимизге .Ватанымызгъа севги ашлайым.





ПРИКЛАДНОЙ ПРОЕКТ Разработка предложений по повышению грамотности и распространению эффективных форм обучения крымскотатарского языка
  • Другое
Описание:

 Миллетимизнинъ  янъыдан  догъурылувы  миллет  тербиесининъ

эсасы,  халкъымызнынъ  бутюн  рухий  мерасынынъ  менфаасы – ана  тилимиздир.  Буларны  толусынен  огренмек  ичюн  язма  ве агъызакий  ана  тилимизни  мукеммель  бильмек  зарур.

       Мектеп  муитинде  ана  тильге  севги  ашламакъ,  онен  фахыр-

ланмакъ,  къырымтатар  тили  фени  де  башкъа  фенлер  сырасын-

да  муим,  керикли  фен  экенини  талебелернинъ  анъларына  синъ-

 

дирмек – тек  оджанынъ  борджу.        Къырымтатар  тили  оджасы  - бу  пек  фахырлы  ве  шанлы зе-

наат  деп  саям. Ана  тилимиз  яшаса  - халкъмыз  яшайджакъ  ве  онынъ  келеджеги  онъа  багълыдыр. Оджа  талебенинъ  юрегинде

энъ  мукъаддес  адам. Талебе  мектепте  окъуркен  сексен  файыс  куньде  оджанен  къонуша,  оджа  исе  озюнден  талебеге  тербие, 

севги,  урьмет  ве  чокъ  мусбет  дуйгъуларны  ашлай.

          Къырым  ярымадасында  къырымтатар  тили  ве  эдебияты

фен  оларакъ  тахминен  20 йыл  огрениле. Тилимизнинъ  вазиети ассимиляция  себебинден  йыл – йылдан  эп  агъырлаша.  Талебе –

лнрнинъ  тиль  байлыгъы  заифлаша.  Языкъ  ки  балаларымызнынъ

агъызындан  чокъусы  вакъыт  ябанджы тиль  эшитиле. Келеджекте  ана  тилимизнинъ  сёнюви  корюнмеге  башлады. Онынъ  ичюн  оджалар  тарафындан   бу  фаджиагъа  къаршы  олдукъча  къаршы-

лыкъ  сыра  кельди.  Бу  къаршылыкъ  яни ана  тилимизнинъ къута-

рувы  бир къач  меселелер  иле  багъланылды. Одждаларнынъ огюнде  бир  къач  вазифелер  пейда олды.

 

 

 

Автор Консул Бекир Эмрасанович
Дата добавления 08.01.2015
Раздел Другое
Подраздел
Просмотров 343
Номер материала 46494
Скачать свидетельство о публикации

Оставьте свой комментарий:

Введите символы, которые изображены на картинке:

Получить новый код
* Обязательные для заполнения.


Комментарии:

↓ Показать еще коментарии ↓