Главная / География / Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар

Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар

hello_html_75fd2f48.gifhello_html_75fd2f48.gifhello_html_m5ed5faf2.gifhello_html_770e1e78.gifТақырыбы: Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар.

Ашылуы және зерттелу тарихы.

Мақсаты: -Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар туралы оқушыларға білім беру, материктің ашылу және игерілу тарихымен таныстыру.

-Оңтүстік Американың ерекшеліктерін картадан көрсету.

-Дүниеге деген көзқарастарын дұрыс қалыптастыру.

Сабақтың түрі: Жана тақырыпты түсіндіру

Көрнекілігі: Дүние жүзінің физикалық картасы, интербелсенді тақта, глобус

Әдіс-тәсілдері: түсіндірмелі

Сабақ барысы:

1.Үй тапсырмасын тексеру

Оңтүстік жарты шар материктері табиғатының

ортақ белгілері мен өзіндік ерекшеліктері.

Географиялық орны. Оңтүстік жарты шар материктері деп аталатын Оңтүстік Америка, Африка, Аустралия және Антарктика ұзақ уақыт бойы ежелгі Гондвана материгінің құрамында болған. Литосфералық плиталардың қозғалысы нәтижесінде Гондвана Оңтүстік Америка, Африка-Арабия, Үндістан, Аустралия-Антарктика плиталарына ажырады. Сонымен қатар плиталардың ажырау аймағында қазіргі Атлант және Үнді мұхиттарының табаны ашылды. Кейінірек Африка-Арабия және Үндістан плиталары Еуразияға, ал Оңтүстік Америка Панама мойнағы арқылы Солтүстік Америкаға жалғасты. Аустралия мен Антарктика арасындағы құрлықтық байланыс үзілді. Нәтижесінде оңтүстік жарты шар материгінің қазіргі пішіні қалыптасты.

Қазіргі кезде Оңтүстік Америка материгінің солтүстігі мен Африка жерінің жартысынан астамы солтүстік жарты шарда орналасқан. Оңтүстік Америка, Африка және Аустралия материктерінің көпшілік бөлігінде температура жыл бойы жоғары болады. Материктердің ең енді бөліктері субэкваторлық және тропиктік белдеулерде жатыр. Тек Оңтүстік Американың жіңішке оңтүстік бөлігі ғана қоңыржай белдеуге енеді. Оңтүстік Америка, Африка Аустралия материктерін Оңтүстік тропик шеңбері кесіп өтеді.

Аустралия мен Антарктика нағыз оңтүстік жарты шар материктері болғанымен, олардың географиялық орнына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар.

Оңтүстік Америка мен Африканың біраз бөліктері солтүстік жарты шарда жатыр. Экватор сызығы Оңтүстік Американың тек солтүстігін, ал Африканың дәл ортасын кесіп өтеді. Сондықтан Африканың климаттық белдеулері екі реттен қайталанады.

Жер бедері. Оңтүстік жарты шар материктерінің жер бедерінде жазықтар басым болады. Олар материктердің негізгі бөліктерін алып жатқан ежелгі гондваналық платформаларға сәйкес келеді. Платформаларда фундаментті құрайтын кристалды жыныстары жер бетіне шығып жатқан қалқандар мен өте қатты майысқан ойыстар алма кезек ауысып орналасқан. Қазіргі жер бедеріне қалқандар күшті мүжілгендіктен қалдық аласа таулаға айналған.

Материктегі ірі тау жүйелері олардың жағалық бөліктеріне сәйкес келеді. Гондваналық плиталар мен мұхиттық литосфералық плиталардың түйіскен аймақтарында болған қатпарлану әсерінен түзілген бұл жас тауларға Оңтүстік Америкалық батысындағы Анд таулары, Африканың солтүстік-батысындағы Атлас тауы, Аустралияның шығысындағы үлкен суайрық жоталары жатады. Гондваналияның ыдырауы мен басқа литосфералық плиталармен ығысу нәтижесінде оның көптеген бөліктерінде көтерлулер мен төмен түсулер жиі болып тұрады.

Жарықтар арқылы базальтты жыныстардың сыртқа лықсуы нәтижесінде жанартаулық белдеулер қалыптасты.Оған біртұтас Африка –Арабия ганванналық плитасының Евразия плитасымен ығысуы нәтижесінде Арабияның Африкадан бөлінуі,Қызыл теңіз табанының ашылуы дәлел болады.Осы жарықтар бойымен Африкасының шығысында сөнбеген жанартаулар жүйесі орналасқан.

Материктердің экватор мен тропиктік аралығындағы орнына байланысты бірдей климаттық белдеулер мен табиғат зоналары кездеседі. Бірақ материктердің ауданы мен жер бедерінің өзіндік ерекшеліктеріне байланысты белдеулермен зоналардың орналасуы және аудандары түрліше болады.Қазіргі кезде оңтүстік жарты шар материктері бір-бірімен оқшау орналасқанымен олардың ертеректе табиғатының бір тұтас дамығанын дәлелдейтін өсімдіктер мен жануарлардың ортақ түрлері кездеседі.

Оңтүстік жарты шар материктеригі



Ұқсастықтары Айырмашылықтары

Оңтүстік Америка табиғатының ерекшеліктері

- Оңтүстік Америка жерінің ауданы аралдарымен қосып есептегенде 18,3 млн км, үлкендігі жөнінен 4 орын алады. Оңтүстік Америка табиғатының мынадай ерекшеліктері бар:

  • Мұнда Жер шарындағы ең мол суы және су жинау алабы өте үлкен қзен Амазонка орналасқан, оның жылдық ағыны 7000 км, су жинау алабының ауданы 7млн кмасады;

  • Материктің солтүстігінде дүние жүзіндегі ең биік сарқырама –Ангхель орналасқан, ол 1054 м биіктіктен құлап ағады;

  • Анд тауларында дүние жүзіндегі биік тау көлдерінің ең ірісі-Титикака орналасқан. Теңіз деңгейінен 3812 м биіктіктегі бұл көлдің ауданы 8300 км, терендігі 304 м;

  • Оңтүстік Америка –Жер шарындағы ең ылғалды және ең жасыл материк: жерінің тең жартысына жуығын ормандар алып жатыр;

  • Материктегі аса ірі тау жүйесі-Анд таулары дүние жүзіндегі ең ұзын тау болып табылды. Ұзындығы 9000 км-ден асатын Анд Солтүстік Америкадағы Кордильераның жалғасы болып табылады;

  • Парана мен Уругвай өзендерінің Атлант мұхитына құяр жерінде ұзындығы 320 км, неі 220 км болатын дүние жүзіндегі ең ірі эстуарийлық өзен сағасы-Ла-Плата орналасқан;

  • Оңтүстік Американың теңіз деңгейінен ең биік нүктесі –Аконкагуаның биіктігі 6960 м, Валдес түбегінде материктің ең төмен жатқан нүктесі ( -40 м) орналасқан.

Оңтүстік Америка материгінің шеткі нүктелері.


  • Солтүстік нүктесі Гальинас 12 с.е 72 б.б

  • Оңтүстік нүктесі Фроуэрд 54 о.е 71 б.б

  • Батыс нүктесі Париньяс 5 о.е 82 б.б

  • Шығыс нүктесі Кабу-Бранку 7 о.е 34 б.б

Оқушылар мұнан кейін градус және километр есебімен , материктің ең шеткі нүктелерінің солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа дейінгі ара қашықтықтарын анықтайды.

  • Мысалы: экватордан Гальинас нүктесіне дейін 12, 111*12=1332 км.

  • Ал, экватордан Фроуэрд нүктесіне дейін 54, 111*54=5994 км.

1332+5994=7326 км. 12+54=66


Шеткі нүктелері

Ұзындығы

Шеткі нүктелері

Ұзындығы

Солтүстік нүктесі



Батыс

Оңтүстік нүктесі



Шығыс

2. Жаңа тақырыпты түсіндіру

Материк жағалауындағы мұхиттар.

Ашылу және зерттелу тарихы.

Географиялық орны. Оңтүстік Америка Солтүстік Америка материгімен бірге Америка дүние бөлігін құрайды. Ал тілдік ерекшелігіне қарай материкті Орталық Америкамен қосып, Латын Америкасы деп те атайды. Материк пішіні солтүстік жарты шардың субэкваторлық белдеуінен Оңтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіне дейін созыла орналасқан үшбұрышқа ұқсайды. Ең енді жері 5 о.е. бойына сәйкес келеді. Жағалауы көпшілік бөлігінде тік жартасты, онша тілімденбеген болып келеді. Тек ірі жазықтар ұласып жататын жағалауында ғана оңтүстікке қарай шағын шығанақтар орналасқан. Материк жағалауларына жақын манда аралдар тобы кездеседі. Аралдардың ең ірісі-Магеллан бұғазы арқылы материктен бөлініп жатқан Отты Жер аралы.

Материк жағалауындағы мұхиттар. Материктің батысын Тынық мұхит, ал шығыс жағалауларын Атлант мұхитының сулары шайып жатыр. Оңтүстік Америка жағалауларында материктік қайраң өте еңсіз, әсіресе тынық мқхит жағалауларында бірден терең шұңғымалар басталады. Олар Тынық мұхиттық литосфералық плитасының майысып, Оңтүстік Америка плитасының астына енуіне қалыптасқан. Материктің солтүстік жағалауын Атлант мұхитының Кариб теңізі шайып жатыр.

Батыста аса биік Анд тауларыныің орналасуына байланысты Тынық мұхиттың материк табиғатына тигізетін әсері онша емес. Материктің экватордан солтүстікке қарай жатқан бөлігінде жағалауға бағытталған жылы ағыстар жүйесі тау етектеріне мол ылғал әкеледі. Қоңыржай ендік пен экватор аралығындағы Перуана суық ағысы бойлай өтетін жағалау бөліктерінде жаңбыр өте сирек болады, осында атақты Атакама шөлі орналасқан.

Оңтүстіктегі қоңыржай белдеудің жағалық батыс бөлігі батыс тасымалының ықпалында болатындықтан ылғал аса мол түседі.

Материк табиғатына Атлант мұхитының әсері де күшті: дүние жүзіндегі ең ылғалды материк болып есептелетін Оңтүстік Америка ылғалдың басым бөлігін осы Атлант мұхитынан алады. Бұл материктің шығысында жер бедерінің біршама еңіс болуымен және бағалау бойымен жылы ағыстардың күрделі жүйесі өтуімен байланысты. Тек қиыр оңтүстүк –шығысындағы Фолкленд суық ағысының ықпалында болатын Патагония жері құрғақ болып келеді.

Ашылу және зерттелу тарихы. Оңтүстік Американың ашылу және зерттелу тарихы Солтүстік Америка материгімен тығыз байланысты. Материк жағалауларына алғашқылардың бірі болып өздеріңе белгілі саяхатшы Христофор Колумб келген.

Христофор Колумб кейін материкке қадам саяхатшы Америго Веспуччи болды. Ол 1499 жылғы бірінші саяхатында Гвиана және Венесуэла жағалауларымен жүзіп отырып, Амазонканың сағасына дейін барып, кері қайтқан. Қайтар жолындағы үлкен шығанақтың жағалауын Венецияға ұқсатып, оған Кіші Венеция Венесуэла деген ат берген. Веспуччи өзенінің екінші саяхаты барысында 1501 жылы Бразилия жағалауларына жеткен. Жағалау бойымен жүзіп, өздері қаңтар айында сағасына жеткен өзенге саяхатшылар Қаңтар өзені испанша Рио-де-Жанейро деген ат берді. Веспуччи өзі жүріп өткен жерлердің табиғаты мен халқының тұрмыс-тіршілігін суреттеп жазған.

Колумб Үндістанға баратын жолды аштым деп есептегендіктен, жаңа дүние бөлігін ашу құрметіне А. Веспуччи ие болды.

Жаңа ашылған жерлерге байлық іздеген испан және Португал басқыншылары ағыла бастады. Олардың шапқыншылық әрекеті нәтижесінде Оңтүстік Американың сол кездіңғ өзінде жоғары дамыған Инктер мемлекеті жойылып, жергілікті халқы аяусыз қырғынға ұшыратылып,байлықтары тоналды. Оңтүстік Америка ұзақ уақыт бойы Испания мен Португалияның отары болуына байланысты саяхаттар көбінесе жаңа жерлерді жаулап алу мақсатында жүргізілді.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында неміс географ-ғалымы Александр Гумбольдт француз ботанигі Бонпланмен бірге Оңтүстік Америка табиғатын зерттеп. Алғашқы геологиялық картасын жасаған; батыс жағалауындағы мұхит ағыстарын сипаттап, олардың материк табиғатына тигізетін әсерін түсіндірген. Александр Гумбольдт Анд тауларын зерттеу нәтижесінде биіктік белдеулік заңдылығын негіздеген. Ғалым Оңтүстік Америка табиғатын зерттеу нәтижесінде 30 томнан аса еңбек жазып қалдырған. Атақты орыс климат зерттеушісі А.И. Воейков жазып қалдырған. Атақты орыс климат зерттеушісі А.И.Воейков 1874 жылы Оңтүстік Америка климатының өзіндік ерекшеліктерін зерттейді.

Жаңа тақырыпты бекіту.

  1. «Оңтүстік американың ашылуы» сөзжұмбағын шеш.

1.Жүгерінің, картоптың және томаттың Оңтүстік Америкадан шықанын дәлелдеген ғалым.

2.Сол саяхатшының қателігінен Американың байырғы халқын үндістер деп атап кеткен.

3.Оңтүстік Америкадағы бұғаздың біріне аты берілген саяхатшы.

4.Отты Жер аралы мен Антарктиканың арасындағы бұғаз оның есімімен аталады.

5.Колумбтан алған картаның арқасында арқасында ол Венесуэла мен Гвиананың жағалауларын бойлай жүзіп өткен.

6.Оңтүстік Американың климатының ерекшеліктерін зерттеген орыс ғалымы.

7.Оңтүстік Американың табиғатының ерекшеліктерін зерттеумен айналысқан ботаник.






1

В

А

В

И

Л

О

В



2

К

О

Л

У

М

Б








3

М

А

Г

Е

Л

Л

А

Н







4

Д

Р

Е

Й

К



В

Е

С

П

У

Ч

Ч

И








6

В

О

Е

Й

К

О

В





7

Б

О

Н

П

Л

А

Н






«Таным таразысы»

Оңтүстік Америка материгі аясында сұрақтар беремін.

1.Оңтүстік Америка қай ежелгі материктің құрамында болған? Гондвана

2.Материктің солтүстік шеткі нүктесі? Гальинас

3.Материк пен Отты Жер архипилагын қандай бұғаз бөліп тұрды? Магеллан

4.Материктің ең биік нүктесі? Аконкагуа

5.Оңтүстік Америка мен Солтүстік Американы не бөліп тұр? Панама каналы

6.Оңтүстік Америкадағы ең үлкен мемлекет?Бразилия

7.Ең мол сулы өзен? Амазонка

8.Материк жағалауына алғаш келген саяхатшы? Х.Колумб

9.Дүние жүзіндегі ең биік сарқыраманы ата? Анхель

Не? Қайда? Қашан? Деген сипатқа сұрақтар қаралады.

1.Алып жатқан ауданы -8300 шқ. Бұл не? Титикака көлі

2.Дүние жүзіндегі ең биік сарқырама қайда? Оңтүстік Америкада

3.Америго Веспучи алғашқы саяхатын қашан жасады?1499 ж

4.Титикака көлі қайда орналасқан? Анд тауында

5.Орыс ботанигі Н.И. Вавилов Оңтүстік Америкаға қашан экспедиция жасады? 1932-1933

6.Ф.Магеллан жер шарын қай кезде шарлап шықты? 16 ғасырда

7.Мұнай, табиғи газ, тас көмірдің ірі кең орындары қайда? Ойпаттарда

Үй тапсырмасы

1. 37 тақырыпты оқып келу

2. Материк жағалуындағы Мұхиттар, бұғаздар мен шығанақтарды кескін картаға түсіріп келу.

Қорытынды

1. Не білдік? Не үйрендік?

2. Егер сен саяхатшысын деп есептейік, Дүние жүзін аралау мақсатында Оңтүстік Американың қай бөлігінде өздеріннің саяхаттарынды жалғастырып, зерттер едіңдер? Осы тақырып аясында шағын эссе(шағын әңгіме) құрыңдар.
































































Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар
  • География
Описание:

Тақырыбы: Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар.

                        Ашылуы және зерттелу тарихы.

Мақсаты: -Оңтүстік Американың материк жағалауындағы мұхиттар туралы оқушыларға білім беру, материктің ашылу және игерілу тарихымен таныстыру.

                      -Оңтүстік  Американың ерекшеліктерін картадан көрсету.

                       -Дүниеге деген көзқарастарын дұрыс қалыптастыру.

Сабақтың түрі: Жана тақырыпты түсіндіру

Көрнекілігі: Дүние жүзінің физикалық картасы, интербелсенді тақта, глобус

Әдіс-тәсілдері: түсіндірмелі

Сабақ барысы:

1.Үй тапсырмасын тексеру

                                               Оңтүстік жарты шар материктері табиғатының

ортақ белгілері мен өзіндік ерекшеліктері.

Географиялық орны. Оңтүстік жарты шар материктері деп аталатын  Оңтүстік Америка, Африка, Аустралия және Антарктика ұзақ уақыт бойы ежелгі  Гондвана материгінің құрамында болған. Литосфералық плиталардың қозғалысы нәтижесінде Гондвана  Оңтүстік Америка, Африка-Арабия, Үндістан, Аустралия-Антарктика  плиталарына ажырады. Сонымен қатар плиталардың ажырау аймағында  қазіргі Атлант және Үнді мұхиттарының  табаны ашылды. Кейінірек Африка-Арабия және Үндістан плиталары  Еуразияға, ал Оңтүстік Америка Панама мойнағы  арқылы  Солтүстік Америкаға жалғасты. Аустралия мен Антарктика  арасындағы құрлықтық байланыс үзілді. Нәтижесінде оңтүстік  жарты шар материгінің  қазіргі пішіні қалыптасты.

Қазіргі кезде Оңтүстік Америка материгінің  солтүстігі мен  Африка жерінің жартысынан астамы солтүстік  жарты шарда орналасқан. Оңтүстік Америка, Африка  және Аустралия материктерінің көпшілік бөлігінде  температура жыл бойы жоғары болады. Материктердің ең енді бөліктері  субэкваторлық  және тропиктік белдеулерде жатыр. Тек Оңтүстік Американың  жіңішке оңтүстік бөлігі ғана қоңыржай белдеуге енеді. Оңтүстік Америка, Африка Аустралия материктерін  Оңтүстік тропик  шеңбері кесіп өтеді.

Аустралия мен Антарктика   нағыз оңтүстік жарты шар материктері болғанымен, олардың географиялық орнына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар.

Оңтүстік  Америка мен Африканың біраз бөліктері солтүстік жарты шарда жатыр. Экватор сызығы  Оңтүстік Американың  тек солтүстігін, ал Африканың дәл ортасын кесіп өтеді.  Сондықтан Африканың климаттық белдеулері екі реттен қайталанады.

Жер бедері. Оңтүстік жарты шар материктерінің    жер бедерінде жазықтар басым болады. Олар материктердің негізгі бөліктерін  алып жатқан ежелгі гондваналық платформаларға сәйкес келеді. Платформаларда фундаментті құрайтын кристалды жыныстары жер бетіне шығып жатқан қалқандар мен өте қатты майысқан ойыстар алма кезек  ауысып орналасқан. Қазіргі жер бедеріне қалқандар күшті мүжілгендіктен  қалдық аласа  таулаға айналған.

Материктегі ірі тау жүйелері олардың жағалық бөліктеріне сәйкес келеді. Гондваналық плиталар мен мұхиттық литосфералық плиталардың түйіскен аймақтарында болған қатпарлану әсерінен түзілген бұл жас тауларға Оңтүстік  Америкалық батысындағы Анд таулары, Африканың солтүстік-батысындағы Атлас тауы, Аустралияның шығысындағы үлкен суайрық жоталары жатады. Гондваналияның ыдырауы мен басқа литосфералық плиталармен ығысу  нәтижесінде оның көптеген бөліктерінде көтерлулер мен төмен түсулер жиі болып тұрады.

Жарықтар арқылы базальтты жыныстардың сыртқа лықсуы  нәтижесінде жанартаулық белдеулер қалыптасты.Оған біртұтас Африка –Арабия ганванналық плитасының Евразия плитасымен  ығысуы нәтижесінде Арабияның Африкадан бөлінуі,Қызыл теңіз табанының ашылуы дәлел болады.Осы жарықтар бойымен Африкасының шығысында сөнбеген жанартаулар жүйесі орналасқан.

Материктердің экватор мен тропиктік  аралығындағы орнына байланысты бірдей климаттық белдеулер мен табиғат зоналары кездеседі. Бірақ материктердің ауданы мен жер бедерінің  өзіндік ерекшеліктеріне байланысты белдеулермен зоналардың орналасуы  және аудандары түрліше болады.Қазіргі кезде оңтүстік жарты шар материктері бір-бірімен оқшау орналасқанымен олардың ертеректе  табиғатының бір тұтас  дамығанын дәлелдейтін өсімдіктер мен жануарлардың ортақ түрлері кездеседі.

                                  Оңтүстік жарты шар материктеригі

 

 

           

 

              Ұқсастықтары                                                 Айырмашылықтары

                                  

        Оңтүстік Америка табиғатының  ерекшеліктері

- Оңтүстік Америка жерінің ауданы аралдарымен қосып есептегенде 18,3 млн км, үлкендігі жөнінен 4 орын алады. Оңтүстік Америка табиғатының мынадай ерекшеліктері бар:

-                 Мұнда Жер шарындағы ең мол суы және су жинау алабы өте үлкен қзен Амазонка орналасқан, оның жылдық ағыны 7000 км, су жинау алабының ауданы 7млн кмасады;

-                     Материктің солтүстігінде дүние жүзіндегі ең биік сарқырама –Ангхель орналасқан, ол 1054 м биіктіктен құлап ағады;

-                     Анд тауларында дүние жүзіндегі биік тау көлдерінің ең ірісі-Титикака орналасқан. Теңіз деңгейінен 3812 м биіктіктегі бұл көлдің ауданы 8300 км,  терендігі 304 м;

-                     Оңтүстік Америка –Жер шарындағы ең ылғалды және ең жасыл материк: жерінің  тең жартысына жуығын ормандар алып жатыр;

-                     Материктегі аса ірі тау жүйесі-Анд таулары дүние жүзіндегі ең ұзын тау болып табылды. Ұзындығы 9000 км-ден асатын Анд Солтүстік  Америкадағы  Кордильераның жалғасы болып табылады;

-                     Парана мен Уругвай өзендерінің Атлант мұхитына  құяр жерінде ұзындығы 320 км, неі 220 км болатын дүние жүзіндегі ең ірі эстуарийлық өзен сағасы-Ла-Плата  орналасқан;

-                     Оңтүстік Американың теңіз деңгейінен  ең биік нүктесі –Аконкагуаның биіктігі 6960 м, Валдес түбегінде материктің ең төмен жатқан нүктесі ( -40 м) орналасқан.

                                      Оңтүстік Америка материгінің шеткі  нүктелері.

 

-          Солтүстік нүктесі Гальинас 12 с.е 72 б.б

-          Оңтүстік нүктесі Фроуэрд 54 о.е 71 б.б

-          Батыс нүктесі Париньяс 5 о.е 82 б.б

-          Шығыс нүктесі Кабу-Бранку 7 о.е 34 б.б

      Оқушылар мұнан кейін градус және километр есебімен , материктің ең шеткі нүктелерінің солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа дейінгі ара қашықтықтарын анықтайды.

-          Мысалы: экватордан Гальинас нүктесіне дейін 12, 111*12=1332 км.

-          Ал, экватордан Фроуэрд  нүктесіне дейін 54, 111*54=5994 км.

1332+5994=7326 км. 12+54=66

 

Шеткі нүктелері

Ұзындығы

Шеткі нүктелері

Ұзындығы

Солтүстік нүктесі

 

 

Батыс

Оңтүстік нүктесі

 

 

Шығыс

2.  Жаңа тақырыпты түсіндіру

Материк жағалауындағы мұхиттар.

Ашылу және зерттелу тарихы.

Географиялық орны. Оңтүстік Америка Солтүстік Америка материгімен бірге Америка дүние бөлігін құрайды. Ал тілдік ерекшелігіне қарай материкті Орталық Америкамен қосып, Латын Америкасы деп те атайды. Материк пішіні солтүстік жарты шардың субэкваторлық  белдеуінен Оңтүстік  жарты шардың қоңыржай белдеуіне дейін созыла орналасқан үшбұрышқа ұқсайды. Ең енді жері 5 о.е. бойына сәйкес келеді. Жағалауы көпшілік бөлігінде тік жартасты, онша тілімденбеген болып келеді. Тек ірі жазықтар ұласып жататын жағалауында ғана оңтүстікке  қарай  шағын шығанақтар орналасқан. Материк жағалауларына жақын манда аралдар тобы кездеседі. Аралдардың ең  ірісі-Магеллан бұғазы арқылы материктен бөлініп жатқан  Отты Жер аралы.

Материк жағалауындағы мұхиттар. Материктің батысын  Тынық мұхит, ал шығыс жағалауларын Атлант мұхитының сулары шайып жатыр. Оңтүстік Америка  жағалауларында материктік қайраң  өте еңсіз, әсіресе тынық мқхит жағалауларында бірден  терең шұңғымалар басталады. Олар Тынық мұхиттық литосфералық плитасының майысып, Оңтүстік Америка  плитасының астына енуіне қалыптасқан. Материктің  солтүстік  жағалауын  Атлант мұхитының Кариб  теңізі шайып жатыр.

Батыста аса биік Анд тауларыныің орналасуына байланысты Тынық мұхиттың материк табиғатына тигізетін әсері онша емес. Материктің экватордан солтүстікке қарай жатқан бөлігінде жағалауға бағытталған жылы ағыстар жүйесі тау етектеріне мол ылғал әкеледі. Қоңыржай ендік пен экватор аралығындағы Перуана суық ағысы бойлай өтетін жағалау бөліктерінде  жаңбыр өте сирек болады, осында атақты Атакама шөлі орналасқан.

Оңтүстіктегі қоңыржай белдеудің жағалық батыс бөлігі  батыс тасымалының ықпалында болатындықтан ылғал аса мол түседі.

Материк табиғатына Атлант мұхитының әсері де күшті: дүние жүзіндегі ең ылғалды  материк болып  есептелетін Оңтүстік Америка ылғалдың басым бөлігін осы Атлант мұхитынан алады. Бұл материктің  шығысында жер бедерінің  біршама еңіс болуымен және бағалау  бойымен жылы ағыстардың  күрделі жүйесі  өтуімен байланысты. Тек  қиыр оңтүстүк –шығысындағы Фолкленд суық  ағысының ықпалында болатын Патагония жері құрғақ болып келеді.

Ашылу және зерттелу тарихы. Оңтүстік Американың ашылу және зерттелу тарихы Солтүстік Америка материгімен тығыз  байланысты. Материк   жағалауларына алғашқылардың бірі болып өздеріңе  белгілі  саяхатшы  Христофор Колумб  келген.

Христофор Колумб кейін  материкке қадам саяхатшы Америго Веспуччи болды. Ол 1499 жылғы бірінші саяхатында Гвиана және Венесуэла жағалауларымен жүзіп отырып, Амазонканың сағасына дейін барып, кері қайтқан. Қайтар жолындағы үлкен шығанақтың жағалауын Венецияға ұқсатып, оған Кіші Венеция Венесуэла  деген ат берген.  Веспуччи  өзенінің екінші саяхаты барысында 1501 жылы Бразилия жағалауларына жеткен. Жағалау бойымен жүзіп, өздері қаңтар айында сағасына жеткен  өзенге саяхатшылар Қаңтар өзені  испанша Рио-де-Жанейро деген ат берді. Веспуччи  өзі жүріп өткен жерлердің табиғаты мен халқының тұрмыс-тіршілігін  суреттеп жазған.

            Колумб   Үндістанға баратын  жолды аштым деп есептегендіктен,  жаңа дүние бөлігін ашу құрметіне  А. Веспуччи  ие болды.

            Жаңа ашылған жерлерге байлық іздеген испан және Португал басқыншылары ағыла бастады. Олардың шапқыншылық  әрекеті нәтижесінде Оңтүстік Американың сол кездіңғ өзінде жоғары дамыған Инктер мемлекеті жойылып, жергілікті  халқы аяусыз қырғынға ұшыратылып,байлықтары тоналды. Оңтүстік Америка ұзақ  уақыт бойы Испания мен Португалияның  отары болуына байланысты   саяхаттар көбінесе жаңа жерлерді жаулап алу мақсатында жүргізілді.

            18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында неміс географ-ғалымы Александр  Гумбольдт француз ботанигі  Бонпланмен бірге  Оңтүстік Америка табиғатын зерттеп. Алғашқы геологиялық картасын жасаған; батыс жағалауындағы мұхит  ағыстарын сипаттап, олардың материк табиғатына тигізетін әсерін түсіндірген.  Александр  Гумбольдт  Анд тауларын зерттеу нәтижесінде биіктік  белдеулік  заңдылығын  негіздеген. Ғалым Оңтүстік Америка табиғатын зерттеу нәтижесінде 30 томнан аса еңбек жазып қалдырған. Атақты орыс климат зерттеушісі А.И. Воейков жазып қалдырған. Атақты орыс климат  зерттеушісі А.И.Воейков 1874 жылы  Оңтүстік Америка климатының өзіндік ерекшеліктерін зерттейді.

                  Жаңа тақырыпты бекіту.

1.      «Оңтүстік американың ашылуы»  сөзжұмбағын шеш.

1.Жүгерінің, картоптың және томаттың Оңтүстік Америкадан шықанын дәлелдеген ғалым.

2.Сол саяхатшының қателігінен Американың байырғы халқын үндістер деп атап кеткен.

3.Оңтүстік Америкадағы бұғаздың біріне аты берілген саяхатшы.

4.Отты Жер аралы мен Антарктиканың арасындағы бұғаз оның есімімен аталады.

5.Колумбтан алған картаның арқасында арқасында ол Венесуэла мен Гвиананың жағалауларын бойлай жүзіп өткен.

6.Оңтүстік Американың климатының ерекшеліктерін  зерттеген орыс ғалымы.

7.Оңтүстік Американың табиғатының ерекшеліктерін зерттеумен айналысқан ботаник.

 

 

 

 

 

1

В

А

В

И

Л

О

В

 

 

2

К

О

Л

У

М

Б

 

 

 

 

 

 

 

3

М

А

Г

Е

Л

Л

А

Н

 

 

 

 

 

 

4

Д

Р

Е

Й

К

 

 

В

Е

С

П

У

Ч

Ч

И

 

 

 

 

 

 

 

6

В

О

Е

Й

К

О

В

 

 

 

 

7

Б

О

Н

П

Л

А

Н

 

 

 

 

                               

 

 «Таным таразысы»

                            Оңтүстік Америка материгі аясында сұрақтар беремін.

1.Оңтүстік Америка қай ежелгі материктің құрамында болған? Гондвана

2.Материктің солтүстік шеткі нүктесі? Гальинас

3.Материк пен Отты Жер архипилагын қандай бұғаз бөліп тұрды? Магеллан

4.Материктің ең биік нүктесі? Аконкагуа

5.Оңтүстік Америка мен Солтүстік Американы не бөліп тұр? Панама каналы

6.Оңтүстік Америкадағы ең үлкен мемлекет?Бразилия

7.Ең мол сулы өзен? Амазонка

8.Материк жағалауына алғаш келген саяхатшы? Х.Колумб

9.Дүние жүзіндегі ең биік сарқыраманы ата? Анхель

                                    Не? Қайда? Қашан? Деген сипатқа сұрақтар қаралады.

            1.Алып жатқан ауданы -8300 шқ. Бұл не? Титикака көлі

            2.Дүние жүзіндегі ең биік сарқырама қайда? Оңтүстік Америкада

            3.Америго Веспучи алғашқы саяхатын қашан жасады?1499 ж

            4.Титикака көлі қайда орналасқан? Анд тауында

            5.Орыс ботанигі Н.И. Вавилов Оңтүстік Америкаға қашан экспедиция жасады? 1932-1933

            6.Ф.Магеллан жер шарын қай кезде шарлап шықты? 16 ғасырда

            7.Мұнай, табиғи газ, тас көмірдің ірі кең орындары қайда? Ойпаттарда

Үй тапсырмасы 

1. 37 тақырыпты оқып келу

2. Материк жағалуындағы Мұхиттар, бұғаздар мен шығанақтарды кескін картаға түсіріп келу.

 Қорытынды

     1. Не білдік? Не үйрендік?

     2. Егер сен саяхатшысын деп есептейік, Дүние жүзін аралау мақсатында Оңтүстік Американың қай бөлігінде өздеріннің саяхаттарынды жалғастырып, зерттер едіңдер? Осы тақырып аясында шағын эссе(шағын әңгіме) құрыңдар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                       

Автор Ахметова Арайлым Сайлаубаевна
Дата добавления 10.04.2015
Раздел География
Подраздел Конспекты
Просмотров 3217
Номер материала 59493
Скачать свидетельство о публикации

Оставьте свой комментарий:

Введите символы, которые изображены на картинке:

Получить новый код
* Обязательные для заполнения.


Комментарии:

↓ Показать еще коментарии ↓