Главная / Физика / Асық ату ойынындағы механика

Асық ату ойынындағы механика


Мемлекеттік тілде оқытатын Заречный орта мектебі.

Тақырыбы: Асық ату ойынындағы механика.

Дайындаған: физика пәні мұғалімі Алпысова Кулайм Абдикаримовна.

Асық ату ойнындағы механика

Кіріспе

Бала ойынмен өседі. Осыны жақсы түсінген бабаларымыз ұлттық ойынның небір түрлерін ойлап тапқан.Зерделеп қарасақ, ұлттық ойындардың сан-салалы тәрбиелік мәнімен бірге,оның білімдіілік мазмұны да орасан зор.Сондай ойынның бірі асық ойыны –өте кең тараған қазақ халқының ежелгі  ұлттық ойын түрлерінің бірі. Оны көшпелі этномәдени өмір тудырған төлтума өнер деп танимыз. Ойынның басты объектісі де, құралы да – асық. Аталмыш ойын әсіресе балалар арасында кең тараған. Оларды ептілікке, мергендікке, ұқыптылықа, сергектікке баулыйтын тәрбиенің көзі. Асық – төрт түлік мал мен аңдар тілерсегінде болатын, бітісі бөлек, қызметі аса күрделі, буынға біткен шымыр сүйек. Ешкі, қой, сиыр, түйе асығы үлкен-кішілігіне қарамастан сыртқы формасы бір пішіндес, мүсіндес зат.

I.Асық ойыны туралы түсінік

"Асық ойыны –қазақ халқының дәстүрлі ұлттық ойыны. Жалпы асық ойыны тек көңіл ашу, құмарлық ойыны ғана емес. Бейне шахмат ойынының төркініндегі әскери стратегия сияқты. Бұл да халқымыздың ел болуы мен Тәуелсіздігі жолындағы ішкі-сыртқы қорғаныс мәселесін терең зерттеуден туған. Ұлттың ілкідегі елдік ішкі кемелін, ірге бекітуін, хан мен қараша арасындағы бірлік пен байланысты нығайтуды ойлауы арыдан жалғасын тауып келген ұлттық негіздің ойын түріндегі көрінісі. Асық сыйпатына қарай – алшы, тәйке ,бүгеігемпы ,шоңқай ал атуға арнап арнайы қорғасын құйып жасалғаны- сақа,жақсылары– оңқай деп аталады. Ауылдан шыққан қай –қайсымыздың да бала күнімізде асық ойнағанымыз белгілі, дегенмен бұл күнде аық ойнайтын бала кеме-кем, қалалы жердегі балалар болса мұндай ұллтық ойынның барын ұмытып барады.

Ал негізінде асық ойыны халқымыздың тұрмыс- салтының ажырамас бөлігі,ұрпақ тәрбиесінің бір бөлігі емес пе еді?Жалпы ұлттық ойын түрлерінің астарында игілікке айналған істің, оқиғаның, негіздің болатыны даусыз. Ол тағы уақыт өте келе сөзсіз дәстүр түрінде істелетін салттық іске не ойнайтын ұлттық ойынға айналып, жалпы ұлттық өң алып, халықпен бірге жасайды.

II.Асық ату ойынындағы механика

Асық ату ойынындағы іс-әрекетерді физикалық құбылыстар тұрғысынан түсіндіре отырып,сабақ үрдісіне білім беру дағдыларын қалыптастыру мәселелеріне тоқталмақпын.Әрине,асық атудың физикалық механизімін діл баяндау мектеп бағдарламасынан тыс күрделі математикалық талдауларды қажет ететін болғандықтан , біз құбылыстардың жуық есептеулерімен ғана шектелмекпін.Асық атіу мектеп физикасының механика бөлімінің материалдарымен тығыз байланысты.

Асық шиырғанда бетке жатуына байланысты бүк,шік, алшы,тәйке,омпы болып бөлінеді де ,бұлар бетке үйкелісі және орнықтылығы жағынан бір-бірімен ерекшеленеді.

Асық ату ойнында сақа басты рөл атқарады. Сақа- қорғасын құю арқылы массасы артылып жасалады.Оңқай асық бас бармақпен,алшы қырын басып ұстағанда оның шік жағы құйылған қорғасын жер бетімен оңай сырғанауға және соққыны дә қабылдауға мүмкіндік туғызады.

Сақаның массасын арттыру қажеттілігі неде? Оны4 физикалық тұрғыдан екі мәнісі бар.

Біріншіден, сақаның міндеті сызық ішінде соғылған асықты неғұрлым алысқа ұшыра отырып, өз тігілген асық қатарынан ұзамауы керек.Ал, өзара әсерлескен денелердің үдеулері мен массалары арасындағы қатынас теңдігімен анықталатындығы физикадан белгілі.Демек,сақа массасы,асықтан қанша есе көп болса,үдеу одан онша есе аз болады және ол асыцққа салыстырғанда теріс үдеу алады.

Екіншіден, қозғалыстағы дененің кинетикалық энергясы оның массасына тура пропорционал болатындығы белгілі.Демек,сақа массасын арттыру оның екпінін сонша есе артуына мүмкіндік береді.

Сақаны лақтыру. Сақа жер бетінен H биіктікте көтеріліп, V жылдамдықпен лақтырылады.Сонджа ол,параболалық сызық бойымен қозғалаотырып асыққа V жылдамдықпен келіп соғады.(1 сурет)

C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232046.jpg

Егер,ауа кедергісін ескермесек сақаның асыққа соғу жылдамдығы hello_html_416f1cd1.gif0+2gh формуласымен анықталады.

Расында да 1-суретте көрсетілгендей асықтың көкжиек бағытында жылдамдығы V 0,ол қозғалыс кезінде өзгермейді, ал тік бағытта жылдамдығыV=gt. Сонда жылдамдық бұрышынанhello_html_416f1cd1.gif0+2Gh. Ал,жылдамдық бағытының көкжиекпен жасайтн бұрышының тангенсі tghello_html_m5f6d634b.gifV0.

V0 жылдамдықпен лақтырылған сақа L қашықтықта жатқан асыққа жеткенше ол H биіктікте төмендейді,сонда осы үш шама арасындағы байланыс өрнегімен анықталады.Асық ойнаушының есепшілдігі,ойын барысында осы шамалардың өзгеруіне сәйкес әрекет жасай білуінде.

Қарапайым мысал арқылы түсінік берсем.L=2 қашықтықтағы асыққа H=54 см биіктіктен сақаны дәл тигізу үшін,ойыншы сақаны сол бағытта шамамен 6 м\с жылдамдықпен лақтыру керек. Мына жағдайларды қарастырайық

1) H=const тұрақты болсын,онда V0= t(1) тәуелділігі тура пропорционал тәуелділік болады (V 0hello_html_68f5423.gif/2hello_html_11852162.gif hello_html_m4d79be15.gif
Егер H
hello_html_45c91c28.gif54 см болса,онда Vhello_html_m169db59c.gif

hello_html_m35e7e098.gifhello_html_e98affa.gif

2) 1=const болсын,онда V0=t(H) тәуелділігі V0=hello_html_9f13503.gif2 /2*1/ H түрінде жазылады.Егер1hello_html_m7c48e444.gif2 м болса,онда тәуелділік графигі 3- суретте берілген.

C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232120.jpg

Ойыншы,лақтыру жылдамдығын өзгерту үшіниілу арқылы H биіктікте реттейді,оны ойын кезінде айқын байқауға болады.

3) V =consthello_html_1bed47e9.gif тәуелділігітүріне келеді. Егер V= 5 м/с десек,онда1hello_html_45c91c28.gif 2,26| деп жазылады.

hello_html_2b06eb6b.gifтәуелділіктің сызбасы 4- суретте бейнеленген.Шын мәнінде ойыншы тұрақты жылдамдықпен әрқашан сақаны лақтыра алмайды,сондықтан бұл тәуелділік практикада сирек кездеседі.

C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232120.jpg

Сақа шиырылып лақтырылғандықтан,ол бір мезетте әрі ілгерілемелі, әрі белгілі бір ось бойымен айналмалы қозғалысқа қатысады,сондықтан мұнда айнымалы қозғалыс заңдарын есепке алуымыз керек.Төменгі кестеде сақа қатысатын қозғалыстың екі түрі салыстырылып көрсетілген.

Инерция моменті айнымалы қозғаоыстағы дененің инерттілігінің өлшемі.Егер асықты өлшемдер а,в және с параллелопипед пішінді дене есебінде қарастысақ, онда оның осьтер бойынша инерция моменті былай анықталады.


C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232245.jpg

Демек, лақтырған сақаның толық кинетикалық энергиясы C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232245.jpg формуласымен есептелінеді.Соынымен сақаның асыққа соғу екпіні үш тәсілмен арттырылады екен.Олар екпінде Vжылдамдығын, шиырып w және J–ді қорғасын құйып массасын көбейту арқылы.



Сақаның асыққа соғуы. Өте аз уақыт аралығында сақаның асыққы соқтығысуы кезінде, олардың екеуі де деформацияланып орасан зор соққы күші пайда болады.Бұл күштердің импульстері сол кездегі асықтарға әсер

ететін сыртқы күштердің импульстерінен анағұрлым көп болады.

Осы жағдайда сыртқы күштердің әсерінен елеусіз қалдырып,өзара соқтығысқан асық-сақа жиынын тұйық жүйе ретінде қарастыру керек.Сөйтіп бұл жүйеге қозғалыс мөлшерінің ,қозғалыс мөлшері моментінің ,инерция моментінің және энергияның сақталу заңдарын қолдануға болады.

Сақаның асықпен өзара жанасу нүктесіне жүргізілген жазыққа тұрғызылған ортақ нормаль соққы сызығы деп аталады.Егер асық және сақа инерция центрлерінің жылдамдық бағыттары соққы сызығына параллель болса, онда соққы тік деп,ал басқа жағдайларда қиғаш деп аталады.

Ал,асық және сақа инерция центрлері соғысу кезінде соққы сызығында жатса,онда мұндай соққы центрлік болады.

Сақа жерде жатқан асыққы қиғаш соққандағы ілгермелі қозғалтумен қатар айналдырады.Осы құбылысты кеңірек түсіндірейін.

Егер асықтың ауырлық центрінің әсер ету сызығы осы аудан ішінен өтсе,асық тепе-теңдігі сақталадыы,яғни ол сақа соққысынан аударылып кетпецйлі.Мұндағы О- ауырлық центрі.А,В және С нүктелері. Сақа үшбұрыштың ішкі аумағынан тыс жатады.Және де көп ждағдайда асықтың аударылуы тіреу сызығы айналасында жүзеге асады.Мсыалы АС жіне СД т.с. Тағы бір ескеретін жайт,сақа соққысынан кейін тіреушпен жанасу нүктеслерінің кейбіреулер өзгеруі мүмкін.

C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232324.jpg

Сақаның бағыты ауырлық центрі арқылы баолса,онда асық тек ілгермелі қозғалысқа қатысады.Басқа жағдайларда асық соққының бағытына байланысты не сағат тілі немесе оған қарама- қарсы бағытты айнымалы қозғала отырып ұшады яғни,ілгермелі қозғалады


C:\Users\Admin\Documents\Panasonic\MFS\Scan\20140420_232324.jpg


Қорытынды.

Ал,асық және сақа пішіндері күрделі болып келетіндіктен, оған есептеулер жүргізу біршама қындық туғызғандықтан,құбылыстың сапалық талдауларына ғана тоқталдық. Асық қандай қалпында жатпасын, оның тіреуішпен жанасу нүктесі үштен кем болмайды.Оның екеуі асықтың бір қырында орналасады да, осы үш нүкені қосатын түзулермен шектелген асықтың тіреу ауданын әрқашан табуға боады. Сақаның асыққа соққысы кезінде қозғалыс мөлшерінің ,инерция моментінің және энергияның сақиалу заңдарын пайдалана отырып жазылады.



Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.А.В. еришкин "Физика курсы". II Курс

2. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық.

"Алматы" баспасы. 2005ж, 656 б.

3.М.Н.Алексеев.Физикаға құмар өренге. Алматы 1984

4.Математика және Физика журналдары.

5.С.Кенжеахмет.Жеті қазына" 2006



E:\896.jpgE:\123.jpgE:\89.jpgАсық атаулары















Асық ату ойынындағы механика
  • Физика
Описание:

Бала ойынмен өседі. Осыны жақсы түсінген бабаларымыз ұлттық ойынның небір түрлерін ойлап тапқан.Зерделеп қарасақ, ұлттық ойындардың сан-салалы тәрбиелік мәнімен бірге,оның білімдіілік мазмұны да орасан зор.Сондай ойынның бірі асық ойыны –өте кең тараған қазақ халқының ежелгі ұлттық ойын түрлерінің бірі. Оны көшпелі этномәдени өмір тудырған төлтума өнер деп танимыз. Ойынның басты объектісі де, құралы да – асық. Аталмыш ойын әсіресе балалар арасында кең тараған. Оларды ептілікке, мергендікке, ұқыптылықа, сергектікке баулыйтын тәрбиенің көзі. Асық – төрт түлік мал мен аңдар тілерсегінде болатын, бітісі бөлек, қызметі аса күрделі, буынға біткен шымыр сүйек. Ешкі, қой, сиыр, түйе асығы үлкен-кішілігіне қарамастан сыртқы формасы бір пішіндес, мүсіндес зат.

I.Асық ойыны туралы түсінік

"Асық ойыны –қазақ халқының дәстүрлі ұлттық ойыны. Жалпы асық ойыны тек көңіл ашу, құмарлық ойыны ғана емес. Бейне шахмат ойынының төркініндегі әскери стратегия сияқты. Бұл да халқымыздың ел болуы мен Тәуелсіздігі жолындағы ішкі-сыртқы қорғаныс мәселесін терең зерттеуден туған. Ұлттың ілкідегі елдік ішкі кемелін, ірге бекітуін, хан мен қараша арасындағы бірлік пен байланысты нығайтуды ойлауы арыдан жалғасын тауып келген ұлттық негіздің ойын түріндегі көрінісі. Асық сыйпатына қарай – алшы, тәйке ,бүге,шіге,омпы ,шоңқай ал атуға арнап арнайы қорғасын құйып жасалғаны- сақа,жақсылары– оңқай деп аталады. Ауылдан шыққан қай –қайсымыздың да бала күнімізде асық ойнағанымыз белгілі, дегенмен бұл күнде аық ойнайтын бала кеме-кем, қалалы жердегі балалар болса мұндай ұллтық ойынның барын ұмытып барады.

Ал негізінде асық ойыны халқымыздың тұрмыс- салтының ажырамас бөлігі,ұрпақ тәрбиесінің бір бөлігі емес пе еді?Жалпы ұлттық ойын түрлерінің астарында игілікке айналған істің, оқиғаның, негіздің болатыны даусыз. Ол тағы уақыт өте келе сөзсіз дәстүр түрінде істелетін салттық іске не ойнайтын ұлттық ойынға айналып, жалпы ұлттық өң алып, халықпен бірге жасайды.

II.Асық ату ойынындағы механика

Асық ату ойынындағы іс-әрекетерді физикалық құбылыстар тұрғысынан түсіндіре отырып,сабақ үрдісіне білім беру дағдыларын қалыптастыру мәселелеріне тоқталмақпын.Әрине,асық атудың физикалық механизімін діл баяндау мектеп бағдарламасынан тыс күрделі математикалық талдауларды қажет ететін болғандықтан , біз құбылыстардың жуық есептеулерімен ғана шектелмекпін.Асық атіу мектеп физикасының механика бөлімінің материалдарымен тығыз байланысты.

Асық шиырғанда бетке жатуына байланысты бүк,шік, алшы,тәйке,омпы болып бөлінеді де ,бұлар бетке үйкелісі және орнықтылығы жағынан бір-бірімен ерекшеленеді.

Асық ату ойнында сақа басты рөл атқарады. Сақа- қорғасын құю арқылы массасы артылып жасалады.Оңқай асық бас бармақпен,алшы қырын басып ұстағанда оның шік жағы құйылған қорғасын жер бетімен оңай сырғанауға және соққыны дә қабылдауға мүмкіндік туғызады.

Сақаның массасын арттыру қажеттілігі неде? Оны4 физикалық тұрғыдан екі мәнісі бар.

Біріншіден, сақаның міндеті сызық ішінде соғылған асықты неғұрлым алысқа ұшыра отырып, өз тігілген асық қатарынан ұзамауы керек.Ал, өзара әсерлескен денелердің үдеулері мен массалары арасындағы қатынас теңдігімен анықталатындығы физикадан белгілі.Демек,сақа массасы,асықтан қанша есе көп болса,үдеу одан онша есе аз болады және ол асыцққа салыстырғанда теріс үдеу алады.

Екіншіден, қозғалыстағы дененің кинетикалық энергясы оның массасына тура пропорционал болатындығы белгілі.Демек,сақа массасын арттыру оның екпінін сонша есе артуына мүмкіндік береді.

Сақаны лақтыру. Сақа жер бетінен H биіктікте көтеріліп, V жылдамдықпен лақтырылады.Сонджа ол,параболалық сызық бойымен қозғалаотырып асыққа V жылдамдықпен келіп соғады.(1 сурет)

Автор Бегайдарова Назгуль Серикбаевна
Дата добавления 03.06.2015
Раздел Физика
Подраздел Планирования
Просмотров 547
Номер материала 59856
Скачать свидетельство о публикации

Оставьте свой комментарий:

Введите символы, которые изображены на картинке:

Получить новый код
* Обязательные для заполнения.


Комментарии:

↓ Показать еще коментарии ↓